Tilgner Damazy Jerzy „Jaromir"

Tilgner Damazy Jerzy, syn Hieronima a Kazimiery rodź. Wolańska, naroźił so 26. nowembra 1904 w Miejskiej Górce (Wielkopolska); bě jednym z 5-ch dźěći. Jeho nan wjedźeše w Berlinje pólski Sydłowski dom Towarstwa sv. Rafała (zaměstnjacy jenož Polakow), pak po dóstanju njewotwisnosće přez Pólsku swójba wróći so do Poznanja. Hieronim Tilgner zhubi wjetšinu majetka połoženeho w akcijach ruskich železnicow, kotrež znaroženichu bolszewiki bjez wotškódnjenja, čož so wobdźěli na jeho předčasnej smjerći z napada serca. Damazego a druhu dźěl bratow a sotrow wjedźeše mać.

Damazy Tilgner skónči w 1923 gymnazij im. Karola Marcinkowskeho w Poznanju. Po tym studowaše rolnu technologiju w l. 1923–27 na UAM w Poznanju, woronjowo magisterij u prof. T. Chrząszcza.

Wotpokaza proponowanje asistentury a wotjědźe do USA, chcejo so zeznać z tamnišimi metodami konserwacije jědźy (kraj tutón tehdy vodił w tutej kruhu wuhotowanja). Dźěłaše m. dr. we fabrice konserwow Armour & Co w Chicagu jako dźěłaćer (powšitkomnje w 6 fabrikach), a we wědomostnym lěće 1929/1930 na Uniwersiće Kalifornijskej w Berkeley. Po wróćenju do kraja dźěłaše nad doktoratom, kotryž wobroni w 1932 na UAM, runočasnje napisa knihu wo ameriskim přewjedźenskim industrijow. Dokelž žadyn krajny wudawatelski njebě zajimowany za to dźěło, wuda jo w Němskej (Die Konservenindustrie in den Vereinigten Staaten v. Nordamerika, Braunschweig 1932), a w 1933 wuńdźe francuski přełožk.

Njemóžnosć namakanja dźěła w kraju zawinjowaše, zo w l. 1931–32 dźěłaše we Fabrice konserwow a marmolady w Poczdamje jako nawoda modernizacije.

Wot nazymy 1932 dźěłaše w Statnym instituće standaryzacije eksporta jako nawoda standaryzacije. Wobdźěłaše normy kwalitatiwnych požadanjow, rozšěraše tež nowe technologije konserwacije jědźy, m. dr. šinki eksportowaneje na ameriske wiki jako „polish ham".

Wot 1935 dźěłaše jako hłowny inspektor standaryzacije we Zwjazku komorow industrijowo-wikowarskich.

W 1939 nemobilizowany za přičinu kontuzije nohy. Dźěłaše we Waršawje 2 lěće jako spěraćel we přejdźenych přez Němcow pólskich fabrikach, a do kónca wójny jako konsultant we fabrice marmolady a sztucnej meda „Woka".

Runočasnje zwjaza so z samostatnostnej konspiraciju a ze Zadrugu. Stawa so čłonom srjedźišća skoncentrowaneho wokoło časopisa „Zryw" (wot 1943 Stronnictwa Zrywu Narodowego). Wjedźe w jeho ramach akciju „hospodarskeje samowobrony", wobdźěłajo analizu składu jědźy směrjeneje w ramach kartkowych přidźělow za pólsku ludnosć. („Zryw" a Kadra Pólskeje Njewotwisneje sobudźěłachu tu z RGO w porozumjenju z AK.) Předewzaćarjo fałšowacy na swójske ruce produkty přidźělene za pólsku ludnosć běchu pokwarjowani abo karaani. Za tutu skutkownosć dosta Křiž AK.

Přiwza pseudonym „Jaromir", kotryž bě tež jeho zadružnym mjenom, kotrež wužiwaše do kónca žiwjenja w kruhu přećelow. Wjedźeše tež přednoški z ekonomije za wokolinu młodych připóznawarjow „Zadrugi", t. z. „kosynierow". Za wužiwanje tuteje skutkownosće zhotowi konspiratiwnje wudanu brošurku 20 lat pracy od podstaw. Zarjadowaše fałšiwe wobalki za konspiratiwnje wudane Zagadnienia totalizmu Jana Stachnjuka.

W jeho bydleńku na Saskiej Kępje (hdźež zarjadowaše 2 zamaskowane schrowki) přechodnje chowaše so w 1943 Jan Stachnjuk. Schowowaše tam tež swoje dokumenty a pjenjezy cichociemny Adam Borys („Pług", pozdźišo nawoda bataliona „Parasol"). Samo bydleńko bě tež jednym z kontaktowych punktow Delegatury knježerstwa na kraj.

W januaru abo februaru 1945 přiwza proponowanje zastupnika „lublinskeho knježerstwa" inž. B. Rumińskeho k dźěłu we Operatiwnej skupinje „Pomorje", hdźež bě Hłownym połnomócnikom za hospodarstwo na Pomorju, ze sydłom w Bydgoszczy. Skupina bě knježerstwowy organ, kotryž měješe wzać z rukow sowjetskeho wojskoweho zarjadnistwa industrijowe zakłady a zaklasć tam ciwilne pólske zarjadnistwo. Zaměstni w tutej skupinje Jana Stachnjuka (wužiwajo tehdy fałšiweho mjena M. Adamek). Tilgner w swojich rěčach poprawje informowaše wo rubjeńkach sowjetskich wójskow a wopakach Sowjetow při peredawanju majetka abo jeho hódnoćenju, štož w tehdyšich politiskich realnosćach žadaše wotwagu. Skupina skónči skutkownosć w měrcu 1945.

Wotpokaza proponowanje min. Minca dźěła we zarjadnistwje, wostawajo w Bydgoszczy, hdźež zorganizowa Statny institut wjesneho hospodarstwa, w ramach kotrehož wjedźeše Fakultu rolneje a jědźoweje technologije. Zastupi do nawodnistwa wjedźeneje wot Zygmunta Felczaka Wudawatelskeje towaršnosće „Zryw", stawajo so jeje sekretarom. Wudanjom „Zrywa" wuńdźechu m. dr. Człowieczeństwo i kultura Stachnjuka (Poznań 1946).

W 1947 habilitowaše so na UAM w Poznanju.

Runočasnje so zhodźeše stawać so ze strony Stronnictwa Pracy (do kotreho zastupi skupina „Zrywa") poselom do KRN (1945–1947, z wokrjesa Bydgošć) a do Sejmu Wustawodawneho (1947–1952) z wokrjesa Opole. Wot Kongresa SP w XII 1946 bě tež čłonom zarjadnistwa tuteje strony, a wot II 1949 bu sekretarom Hłowneje rady SP. W Sejmje Wustawodawnym bě jednym z dwajaj wiceprezidentow kluba SP. Jeho wupowědźenja tykachu so hłownje hospodarskeje problematiki; cechowachu so rěčomnosću argumentacije a daloko dosahacej samostatnosću. Slědźacy je historikar (W. Bujak) wobkedźbowa podobnosć rozrjekow proponowanych přez Tilgnera ke přiwzaće w Japonskej po 1945.

Nazymy 1949 wustupi z SP hromadźe ze skupinu b. čłonow „Zrywa" skoncentrowanych wokoło F. Widy-Wirskeho. Wotpokaza zastupjenje do PSL abo SD, wostawajo poselom bezpartyjnym a mjelčacym, wobliću rozumjenja bjezskutkownosće poselskich wupowědźenjow w tehdyšich realnosćach. Po skónčenju kadencije dospołnje so wuwza ze žiwjenja politiskeho PRL, wěnujo so jenož wědomosći.

Přez cyłe žiwjenje wostawaše zwolencom Zadrugi. W 1949 Jan Stachnjuk schowa pola njeho mašinopisy swojich 3 njewudatych dźěłow: Chrześcijaństwo a ludzkość, Drogi rewolucji kulturowej w Polsce a Mit słowiański. Tute mašinopisy Tilgner schowowaše do 1971, hdyž jo peredałł Antonijej Wacykej.

Hižo wot 1947 započa přednoški na Gdańskej politechnice, dojězdźejo z Bydgoszczy. Wot 1950 na Gdańskej politechnice wjedźeše Katedru technologije zwěracych produktow.

W 1952 sta so nadrjadnym profesorom, a w 1960 zrjadowanym profesorom Gdańskeje politechniki. (Bě tehdy prěnim zrjadowanym profesorom na Fakulće chemije PG.) Na tej wuwjadnju wupromowa 216 magistrow a magistrow-inženjerow a 10 doktorow. Za čas cyłeho žiwjenja wozjewi wokoło 250 wědomostnych dźěłow — knihow a nastawkow.

W 1966 bu zwoleny předsydu Mjezynarodneho komiteta wědy a technologije jědźy.

W juniju 1967 Słužba wěstotna přechwata jeho priwatny list, w kotrymž kritisce so wuprajowaše wo politice bliskowuchodnej PRL, niski hódnoćejo tež ciwilizaciski skutk arabskich krajow. List wopřijasc tež sarkastiske wopomnjenja k PRL-owskej techniskej inteligency z towaršnostneho awansa a (niskim) intelektualnym połoženju jich mandźelnic.

Wojewódski prokurator w nowembru 1967 podawaše do Dyscyplinarneho rěčnika za dźěłaćerjow wědy Gdańskeje politechniki, zo by tutón započał napřećo njemu dyscyplinarne wjedźenje. Tajku formulu skutkowanja přiwzachu zawěsće dla toho, zo započinanje jemu sprawy bě by njezručne politisce a propagandniske wobliću formalnje eksistowacych konstitucionalnych garancijow tajnosće korespondencije. Naprěmu pak SB móhła ličić z dispozitiwnosću wjetšiny wědomostneho kadra. 3. I 1968 Senat PG zawěšiwše jeho w winowatosćach (na 28 hłosowacych jenož 1 so zdźerži wot hłosa).

Publikowaše wonka kraja, wukonjowaše tež ekspertizy na zamołwjenje cuzych firmow.

Po Awguście 1980 šulerjo a sobudźěłaćerjo započachu prócowanja wo rehabilitaciju profesora.

W 1986 bu rehabilitowany wot wobeju Dyscyplinarneju komisijow (gdańskeje a ministerialneje), čož pak njebu zjawnje wozjewjene.

W 1992 dosta titul dr. h. c. Gdańskeje politechniki.

Wuznamjenjeny (krom wyše mjenowaneho Křiža Armije Krajowej): OOP a „Medalom za Waršawu 1939–1945".

Pyšeše myslistwo, žeglarstwo a wjeslenje; bě přez jednu kadenciju prezidentom Pólskeho zwjazka wjeslarskich towarstwow. 5-krótny mišter Pólskeje a 3-krótny mjezynarodny we wjeslenju.

Zemrě 19. februara 1997 w Sopoće, hdźež bu pochowany.

Mandźelski z Halinu rodź. Hauffe, dźěći: Małgorzata, Ika.

Literatura

b. a. (Šulerjo a sobudźěłaćerjo) Twórca szkoły naukowej, „Gazeta Wyborcza" 1.–2. III 1997.

Bujak W. Historia Stronnictwa Pracy 1937–1945–1950, Warszawa 1988 (wud. ODiSS).

Frączak R. Profesor Damazy Jerzy Tilgner, kserokopija w zběrkach awtora.

Grott B. Religia, cywilizacja, rozwój. Wokół idei Jana Stachniuka, Kraków 2003.

Grzybowski A. Tylem wart, ilem stworzył…, „Dziennik Bałtycki" 1986-12-31 / 1987-01-01.

Jakubowski J. Na tyłach frontu, „Pomerania" 4/1989 (kwiecień 1989, tam tež předruk někotrych rěčow T.).

Tutón Dzień hańby, dzień chwały, „Dziennik Bałtycki" 25. IX 1992.

Tutón Kim był Profesor Tilgner, „Dziennik Bałtycki" 28. II 1997.

Kowalska E. W poszukiwaniu cienia profesora Tilgnera, www.mmtrojmiasto.pl.

Radzymińska J. Zawsze Niepodlegli, Wrocław 1991 (tam tež jako „Jaromir").

Sikorski Z. E. Damazy Jerzy Tilgner 26.11.1904 – 19.02.1997, „Magazyn Przemysłu Rybnego" 2/1997.

Wacyk A. Przedmowa, w: Stachniuk J. Mit słowiański, Wrocław 2006.

Listy Małgorzaty Białokoz-Smith (rodź. Tilgner) k awtorowi z 26. VII a 19. VIII 2011.