Jan Stachniuk (1905–1963) — bydgoski epizod w powójnskich dźějach ideologa Zadrugi

Krzysztof Osiński

Jana Stachnjuk je w polšćini njeznata. Před druhim dźělowym dźělom so pak jeho wěcy, tak zo on sam, skutkowachu wjele kontrowersije. To je budźe dźěłało, kiž so wot dźěłała, jakoby katolicki rěd přispomnjeł k padnjenju polskeho dźěła w XVIII. a pozdźišo njepodpěru po znowa zawěsćenju.

Spomjatkowany nastawk nastupa powojennej akcije Stachniuka. Zo by předstajeć tema w cyłku předstajeć, trěbno krótko wopisać jeho prjedawše skutki.

Jan Stachniuk je so 13. januar 1905 we kresowym Kowlu narodił.¹. Po zakónčenju srednjeje szkoły w 1927. je do wjetšeje Handloweje wokna zawěsćił w Spoznanje, hdźež je započeł studije na tutym pólskim demokratičnym wěčnjaku. Na wulkopisanju je do polskeje demokracije započeł.². Zawěsćeny je za tutu organizaciju do tak wjele, zo w 1929. je so druhi wiceprezydent kolegija poznanja zawěsćił.³, a w okresie od decembra 1930 do meje 1933 r. wukonjowaše funkciju wotpowědneho redaktora „Życia Uniwersyteckeho”, lokalneho časopisa ZPMD.

W 1933. je swój debiutancki knihu "Kolektiwizm a narod" wuda.⁴, hdež je so zjednoći aspekty nacjonalizmu s kolektivizmem. Dwě lěta po tutym wuda swoju dalšu dźěło "Heroiczna wspólnota narodu. kapitalizm epoki imperializmu a Polska"⁵. Kniha je so z burzliwym prijmom zwěsćiła a je zawěsćiła čitarja.

W 1936. Stachniuk je do Waršawy přemjesł, hdźež je skupinu wopytanych woprawow pokročowało. W novembru 1937. je prěnja ličba "Zadruga" mjeseca wudaa; njesće- lisćina pólskich nacionalistow; we wuprajenjach swojeho časopisa wuprajachu ideje socialno- hospodarskeho zbirka a hódnoty nacionalizma. Nacionalizam je tež dospołnje wot srjedźanskimi zdźělenkami wotpokłował, dokelž je katolicizm jako njeznaty hódnoty a podpěruje negativne hódnoty wotpowědował. Rjadowanje so pak zwjazało z předchristniskimi Słowjanskimi tradicijami, kiž so je sytuował w nepaganskim krogu.

Lěto 1939 přiniósł wydanie dwóch knihow Stachniuka. Prěnja z nich je „Państwo a gospodarstwo. Geneza etatyzmu w Polsce”⁶, a druha „Dzieje bez dziejów w bjez hinašeho dźěła; nowa pólska teorija"⁷. Posledni je so zwjazało, kiž so we łamach časopisa „Zadruga" wo hubjenym rozprawje wo rěčenju - wotpowědowanju katolicizma na hospoděnsko-socialny dźěl Pólskeje.

Stachniuk je pisanski aktiwnosć pokročowaše. Publikował w konspiratorowych pismikach "Zryw" a "Kadra". W 1943.⁸, kiž je pod papjernikowanym titlom kaž Leona Petrażycki wottłóčena "Emocionalna psihologija". Lěto prjedy je pisaše "Mit słowjanska".⁹, kiž do dźensa njebu dźěłany, ale njeje dźěłany. Pisarstwo so z wošklikimi napadami z Katolickich krugow, kiž na dźěłowym boku brošury na tutym boku zdźěli.¹⁰.

Zwěsći so, jako ideolog za ZNR, kiž je so w rezultaciji zwrěšćił. Waršawske so w rěčech krajowej armadě wopytał. Je so wjele raz poranił, ale je z tutej samej maksimalnej wašnjej šěrokosći zwěsćił.¹¹. Po wójnje, w 1946. r., za wobdźělenje we Warszawskym powstanju dósta medal „Za obronu Waršawy” na miano Mieczysław Adamek, pod kotrymž wustupowaše při zběžka.¹².

***

Stachniuk je so po zakónčenju wojennych akcijow zwrěšćił do zrunjeneje stolice. Tam je 5. february 1945. Dwóch cilow postawił: Wubjerće trěbne resursy, kotrež meje so dóstać, wuwjedźenje rozproszonych zadružan a dalša publicysticka dějatelnost.¹⁴ Zadźerženje namakało w Wašim systemje, hdźež je Ministrowy Ekonomski komitet zwěsćił, hdźež je móhł głowny wospjetnik za gospodarstwo na morzu bě jeho druhi prijatelj a wotpowědnik za adekwatnu ideologiju dr. Damasy Tilgner. Dźěle wotdźělenje je so po Njemcu dóstało, inventarizacija a eksistencija. Stahniuk je tu pod okupaciskim pseudonimom Adamek, a k swojeje ekonomowej wobrazowje je so zawěsćiło z prognozami. Operacijska skupina za gospodarstwo na Pomorzu ležała se w Bydgoszczy a započeła tam swoju činnost. W měrcu 1945. po wuskutku zadan so skupina rozrisala a dźěl personela, w tutym Stachniuka, do Wojwojewodského wotdźěla przemysłu přemjesćena. W tutym času je Stachniuk na ulicy Staszica 1/6 bwał, pokój wunajimajo od knjeni Węglewskeje.¹⁵.

Hódnoćenje z jednoho z listow lidera Družiny zwěsćiło, je so w lipnju 1945. zwonka w Wojwodospołnym odděljenjem industringa zwrěšćiło, a je so na pobřežnym bjezbowjedźe wo soukromej gospodarcej akciji zwrěšćił.¹⁶. W dalšej lisćinje dowoli, zo so to njehodźiło zwrěšćić, je pak do Bidgoska zwěsćił, hdźež je Zygmunt Felchak zawěsćił jemu dźěło w rezultaciji "Ilustrowanym pólskim curjerju" 17. Dźěle je pod pseudonimom dr. Mječkovski. "Ilustrowany currier Polskeho" je so pak přez Felcakaka a Widy-Wirske přepruwował, ale je pod połnym přepruwowanjem komunistiskeje wobdźěła. Nowe pismo je zjeleno z tehko- ćišćakom a wulkimi finansami. Oficjalny organ za wobrazowku Stronnictwa Pracy¹⁸. Debiutancki numer nowin wuńdźe so 22 oktobra 1945¹⁹. Stachniuk publikował tež w druhim organie SP, a mianowicie w „Zrywie”. Felczak w tutym času wukonjowaše funkciju wicewojewody bydgoskeho a jako kolega Stachniuka a sympatyk jeho ideologii bě jemu jara pomocny w lansowaniu jeho nahladow. Od njeho dowiedział so tež, zo druhi jich znajomy dr F. Widy-Wirski přebywa w Poznanju, hdźež bu mjenowany wojewodu. W juniju 1945 r. Stachniuk wybrał so do Pozdanja a odwiedził Widego w jeho gabinecie w Zarjadnistwje Wojewódzkim. Snadź je so tež wospjet dóstał, dokelž je so wěstotne słužby zawěsćiło, je so rozprawa na tuchwilu zwěsćiło, tak zo so na wšěm času znowa zawěsćiło. Zwěsćiło so w priwatnym apartmaju Widy-Wirska. Za rozprawu, kotrež je Stachniuk ponichnjenje přistupił k političkej akciji a polsko-radski zdźělenju, je pak zwrěšćił awtomatisku administrativnu zdźělenju. Njespěšnje je so rozrisało a dekonfigurowało před nowymi administratorami Organizacije "Zlom", po tutym su sej w chłodnym atmosfejsu a Stachniuk je so znowa wróćo na Bidgosche wobdźěła.²⁰. To njewotpowěduje znajmjeńša połne wotpowědnje. Do 1945. Kniha Widy-Wirska "Pólska a Rewolucija" je so z njeoficialnym awtorom tuteho teksta zwěsćiła, hdźež so wotpowěduje njeautorowemu awtorologuju. Stachniuk, kaž swědča o tutym nie jenož tematyka, ale tež analiza treści a charakterystyczne dla njeho słownictwo.

Stachnjukowy wotnos z Felcakom mjezdźěli so husto. Efektem za soparaciju, kiž je so znutřka zwjazał, je so na čaporowym dźěle 1946 zdźělił kśižku „Droga wulkej odnowy”.²¹. Pokazała so we Bydgoszczy přez wotpowědnje 'Zryw'. Stachniuk je tutej časej wusměrił, zo byšće tute akcije zhotowili.²². Sam KFelcak psal w přichodnym padźe: Přemýšanje tutejeho dźěła so wot wspakultury njewotpowěduje, ale z wšěch dospjetow w skupině "zničak", konspiratiwnej organizaciji, kiž je so w 1939- 1945- w Waršawy stała z dźělom Waršawy.²³. Dźěła je so z kritičnim akceptom publicistow, kiž so je wot Stachniuka njepłaći, njedozrědnje, a hermetiski stil budźe wopytany z praznej frazeologii.²⁴.

Bidgoszczi wustoł w nowembrje 1945 pierwszi numar czasopisma "Arkona", co bolo natchnjone Felczakym. To so poćahowało na kulturu a sztuku. Historyk M. Piotrowski suguje, zo wszitki společne a kulturowe wydarzenia na łamach "Arkony" boli komentowane "přez okulary Zadrugi".²⁵. Swětować je tež mjeno časopisa, kotrež je mjenom słowjanskeho hrodu na wyspie Rugija, znateje jako centrum kulta Światowida, hłowny bastion pogaństwa Słowian nad Łabom, zdobyty w 1168. přez knježa duńskeho Waldemara I. W artykli zachodnym do debiutanskeho numeru Felczak pisaše: W tutym miejscu naše spojrzenie zwraca so ku rugijskoj „Arkoně”, kotryž so wotpowěduje hinašemu wěsći o tajemnicy žiwjenja. Dyrbiće z bogatych dźělowych žórłow prjedawšeje Słowjanskeje republiky, z jejichź dźěloweje wěry wełny sens bytja čłowieka a radosny upojenje so bujnym przepływom žitja..., zo by so kulturna rewolucija w Pólskej rozwiła, staja so wotpowědowanja za to, kotrež před stotykami lět symbolizowała "Arkona"²⁶.

Wužiwajće to, zo Stachnjuk snadź njehodźi so z znajomaj z wjetšimi přećelemi wužiwać za priwatne zasoby. Nima aktualne informacije wo pokročowanju hinašeho dźěła, kotrež hodźi so wopytać, abo so direktnje zawěsćił za tuchwilne politiske akcije. Jenož so na nich ličało, dźělenje abo širjenje dokumentow pomhało. Stachnjuk woleše, tak kaž w poprzednich lětach, wostać w sćinje a dróhu wotpowědneje perswazije inspirować eksponowanych přećelow k skutkowanju. To wšak nje woznamjenja, zo by hódnoćił Felczaka abo Widego jako idejowych towaršow. Runje napřećiwo, samo jich za zadružanow njepřipóznawaše. Jara kritisce so wupraja wo jich zaangažowanju w dźělawosć Stronnictwa Pracy, kotrež uwažał za „wokolina kołtuńskie”. - W lětopisu 1907: Helmut Fryča – serbski wučer. - Protyka swjatkow a wažnych dnjow w lěće 2023. zachowuje oryginalne woznam a strukturu zdania, nie zawjedźo zmian w nazwach swójskich ani w kluczowych słowach. Wěstotne časowne znamješko bě, hač je Stronnictwo Pracy bolo chatchecka partija a co za tutym idzie - bazowana na chrześcijańskich socialnych načelach, kotrychž Stachniuk bě zadeklarowanym przeciwnikiem²⁷.

We postupowaniu ideologa Zadrugi njewidźi so kraje opozicijne stejišćo napřećo nowej mocojstwowe, tak charakteristyczne dlo wjetsziny środowisk o nastawjenju patriotiske. Twardol samo, zo status, kajki se wytworzył, njedźiwajo ograniczenia suwerenosti a zagroženja bytu narodneho, ma tež pozytiwne strony. Bo je so pak wěsćiło, zo nowa systema trjeba wo hódnoće, hdźež je Družina prjedawša dźěła, a při wulkich nastrojowych transformacijach hodźa so zawěsćić, zo bychu so změny w tutym směru změnili.²⁸. W zachowanym z toho časa maszynopisie dostrzec možemy słowa aprobaty pod kierunkiem wotbywacych w tutym času zmian.²⁹. Ale je so někotre opcije wopak kritisce wotpokazała na polsku robotičku partiju. Podle Stachniuka, so tak "golopowali".³⁰. Jednu z takowych ličbow je hinaši hinak Ludwik Gostinski, kiž po přistupu na PPR na wicestarostu partije Krosna, a potom na prezidenta Przemysla a lektora partije zwěsćił.³¹.

Jedyn móžnosć je bila, zo so w noweje realiji wotpowěduje. Hesła o tutym psal: Na něčeho dźěłam dyrbim pod specifiskimi wuměnami fungować.³². Łudził so, dke komunisti, ki so wobed nich běchu swědomi njedostatka odpowiednich kadr, so do njich obracali kaž do specialistow od spraw kultury. W liscie do angielskich zadružan pisaše o tutym wprost: My chcemy być specialistami, a to wodne, nedosćignjone we sprawje rewizji podstaw kultury, podstaw hódnoty. Tu [znaczi w Pólskej - přip. KO] ani nie ma specialistow, ani nic pretenduje do znawstwa. Wšystko ine to syre środki wyrazu - lepsze, gorsze, a tak wěc wzmu³³. Z tuteho razloga je sugerował, zo je so druzynam w emigrantu z powrotem na kraj hinašeho emigranta zwrěšćił. Jenož tu, na městno, móhło so připrawić, kotrež su sej plany zawěsćili.³⁴.

Jara wažny element, kiž dóstanje hinašeho mjeza, je zdźělenka. Njewudźi so, zo je Stachniuk od čaka započeł s pražbami za wuwjedźenje přichodnych knihow. Lěto 1946 r. je najwažniši w ideologiskim dorobku přiniósł, kotrež "Człowieczeństwo a kultura" njepodpěruje.³⁵. Podpěrowacy za wuwjedźenje so stahnjukowe přijatele. Widy- wirski je awtor powolił na rjadowar grafikanskeho programa w wuwjedźenju - Orlovski, a tu so jemu je ćišćak definował, w kotrymž je kniha ćišćena.³⁶. Jeje nakład dwa tysacy egzemplarzy. Runje tak pomocnaj pokazachu so Felczak a Tilgner, kotřiž zasiadali we mocojstwowach Spółdzielni Wydawniczej „Zryw” - oficyny, kotraž wuda te dźěło. Pierwszy bě prezesem Rady Nadzorczej Spółdzielni, druhi pak sprawował funkciju sekretara. We zawodźe do njej Stachniuk pisaše, zo treść niniejszej dźěła je wynikiem długiej ewolucji. Zaczęło so od buntu přećiwo eksistowacej woprawdźitosći pólskeje. Njemóžu so zwěsćić, kotrež je w socielnym a intelektualnym odnosu Druheho Spolitneho staji.... Z dźěłowych ćěrjakow, kotrež budźe w konteksće, so zwrěšćiła. Chcem wjace wjele wusměrjeny rytm, bjez toho, kotryž mi je zwěsćił, kaki je normalny.... Po napisanju "Dźew bjez dźěła" je so mi jarało, zo móhło móhło to rěčić, kiž dóstanje worodosć humanitarneho a kulturneje hódnoty. Dyrbiće so do koreninjow dźěłać, do maksimalnejeho pohoni humanity, na tutym bazowanju a na tutej bazowanu wadu wotpowěsćić. Konfiguracija teorije kultury je bila nóžadana.³⁷.

W pokročowanje wulkich nadźenjow, kotrež Stachniuk tutón knjižku dóstał, je zwjetša bjez wobraza zwjetšami nadźěłał.³⁸. Drużba bula ale přepwana, dźe je to dźeło epokowe wažne. Chcąć, dźebe trafilo do kaž najšěršeho kruhu čitała, so se postanili propowjati je za hranicami zeme, a so se starali o to, dźebe wudao so w njemčinśe a w anglišćinśe. Te zabiegi so ale boli storpedowane od władajoncych a k jich realizaciji nihdy njedóńdźe.³⁹. Ale po wjetšach časach je tuchwilny přełožowanski grat w londejskim bibliotece.

Z. Felczak je zhinył 3. serpnja 1946.⁴⁰. To je bil wulki údar za Stachnjuk, kiž zhubił nje jenož přiźnjoneho sebi prijaciela, ale a protektora, coł jemu mohł zabezpećiť poměrnje swobodnu dějłalnůst publicistisku. W tuteje sytuacji postanowił bardzěji zblizować se k F. Widy-Wirskemu, coł w tutym čase wukonjowaše funkciju wiceministra informacije a propagandy. Wyrazem tuteje spolupracje móže być opracowany dlo Wideho konspekt zatytułowany "Ideograf".⁴¹.

Wuslědki titloweho kataklizma so zwěsći w 1947.

Odezwa

Wot daleka wjetšaka bojewać
Kóžda tajna znamješko wotpowěduje kraju.
Mgawsa jara přepruwuje
Pole bitewne: strome za rěč.

Wobkrućenje dochada
Kto bohaterem, tón pójdzie w zapasy.
Dźěle wuwjesć, zo byšće na dźěłowym powjerchu wuwjesli.
Słodkij staw zbliža so!
Hódnoty za pólske zdźělenki zhubja!

Masłowy wobdźěłar! Žane radosne powěsće
Drużyna nas zwěsćiła.
Hižo wici horjeju a rjady rostu,
Nje zapomniała, za co lałeš krew.

Wobkrućenje dochada
Swětliwa sława!
Bojowa surma za zwěsćenje hry!
Hačrunjež
Bitka pod Placyjoj hišće dźěła!⁴²

Zadružny institut rekonstrukci narodne kultury⁴³. To je hižo čas za zaćěsćenje swobodow wšěch njekomunistowych iniciacijow, dokelž so njeje běło. W njepodpěrujacej pólko móhli so do tuteje doby widźeć w Stachnjukowej knjižce z 1948. "Droga rewolucji kulturnej - studium o rekonstrukciji psychike narodne". W druhej robje z toho času, pólko, ki so wučiniła 1947. "Walka o zasady. Druhy front Trěćej Rěczypospoliteje"⁴⁴, Stachniuk wurazi, zo wužiwa zaćisnjene změny, kiž wuskutkuja na ćišćenje. On tu psal: Współczesne transformacje społeczno-ustrojowe su z dobrym zbiegom historiskich wokolnosćow, kotrež so spjećowachu zamierzanemu radikalnemu wobnowjenju Pólskeje. Trěbno je uzupełnić na "drugim froncie", a tutym je rewolucyjne przeistocenje našej tradicji kulturnej.⁴⁵.

Naděje, zo by so zapoji we wotbywace změny, njej dopadły. Przedstawicieli noweje mocojstwowe zaczali so mniéj prijazno dělić do dějatelnosti Stachniuka a zaczały so nabrzmjewać przeszkody. Najprvje njej přijaty do rjadow Zwjazka pólskich literatow, štož by jemu dawało móžnosć w poměrno swobodneho wydawać dalšich knih a takyž zawěsćiwało připliw srědkow financnych potřebnych do žywota. Njeje so potom wotpokazało, zo by mjezotu 'Zadruga' za aktualizowanje magazyna znowa wužiwać. Pospyt, kotryž pytaše za wopomnjenjom, je móhła wotpowědnie wotpowědować: To je meni, zo je tu [w opcijach Zadrugi - print. KO] tuchwilne, ale njeznam, što to je.⁴⁶Hdyž dóstanjeće dalši raz, zo so z tutej opciju wuchodny fašizm wyskutkuje⁴⁷. Wšěm wotpowědowanym wotpowědowanju ze Stachnium Gomulkom, hdźež so Stahnjuk přepruwował, zo je trěbował, zo so nowe wěstosće z hinašimi idejami na tutym zdźělenju započinał: W tutym rozmjedźowanju budźe socjolistiski system zawěsćić, ale jako filozof so wotpowěduje wotpowědnjenjenjenje na matematiskiej marksizmej filozofii. Hdyž chceće tutu znowa změnić na druhu, na druhej bazowanu iracionalsku ideologiju. Z hinašimi słowami, hdyž so socialistyski system dóstanjeće w Pólskej, dyrbiće něšto jako "kommunisticka religija", wot hinašeje religije wot druhich religijow, ale kiž akceptuje najwažniši awtomatisce wot Boga. Jako filozof, móžu tu wažnu zadźeržeć. Hdyž tutu wažnu změnu njebudźeće, wšitke wjetke plany socializma, kaž bajka mydlana, a za 40 let kombinizm přestanje eksistować.⁴⁸. We decembrje 1947. je so z hinašim komunistiskim prominentom, Bolesslavom Bierutem a jeho doradcami zwěsćiło, ale zdźělenki, kiž so potom zdźělił, so pak njewěsćelene zwěsćiła.⁴⁹.

Stachniuk je na dalšich publicistowych akcijach koncentrował. Lěto 1948. je da dalši raz za knjižku, kiž je so wulkokultura wopak dźěłał.⁵⁰. Tuta dźěło budźe zwěsćena přez znatnu izdadawnu linku "Trzaska, Ebert a Michalski". Powěsćejće wotpowědnik, hdyž je k dispoziciji, psal, zo je kniha [ta] přiwěsćena za tiste, kiž žijat wažny a napjaty non- ritmus; za tych, ki z wosjetnej wulkosć zwěsćeja, ki mjez sekundami eksistujajajajajaja. Jenož tak waž tragične teže neproduktiwnych chwilow, zo so wopytuje. Program za efektiwnu walku z tutej zdźělenki su analogi, kiž so w tutej knjižce dźělenju zawěsće.⁵¹. Ale njeje so dźěłało, kiž hodźi so wot wotzjewjenja dóstać. To móže być fakt, zo so stajiła w tiskarnym recenziju, Stachniuk nje młóči, a cenzura je na dźěłowym tłóčatku wuskutkuja. Wuwjedźenje dalšeje knjige, kiž so 1949 r. na 'Chrystićanstwo a humanost', njehodźi so wuwjesćić, kiž so wo wuwjedźe wo wuwěsće zawěsćenjuje. Zdělenki za prichodnu konfrontaciju z włastami přesunył Stachniuk, a njepodpěrujace dźěła Damazemu Tilgnerowi překazał.⁵².

To je bil kónc postopneho stalinizma, kiž mjez wjele móžnosćom a kiž napadaja ideologije, kiž so wot spěšneje ideologskeje linki wot zastupaneje komunistiske partije započinał. Bez wobmjezowanja margineskeje tolerowane, Stachnjuk je so w konflikt z komunistami, kiž so wosćehnjeł z dźělowosći. Antoni Alster, prěni PPR- tajnik w Bydgoszczy, je Stachnjuka na čas pósłał za prominencyjsku, ekskluzivnu rezidenciju w Stawigude na Mazurach, hdźež je na wěsty čas na přez to pytał.⁵³. Hewak dóstał wot lidera Družiny, kiž budźe wopytany za wěstosć Bidgoska.⁵⁴.

Dalši pospyt, zo so kontakt z wobdźěłami, so hinaši ideolog hinaši memorial narunał z "Tragifarsom polědowej ličbje". Tutón dokument liči šest stron teksta, a wobsah so wotpowěduje akciji Aktiwneho a stworiće hinašu, ideologijsku frontu III.⁵⁵. B. Stachniuk je tutón widy-wirski dokument wopytaše, zo by jeho Gomulkej peredał. Po zapoznanju z nim, Widy-Wirski awtora wotpokaza, wotpokaza a wšěm wotrězku zda.⁵⁶. W awgustje 1949. Stupinski ju skontaktowa so z junakom KC a členkou KC, Pelagijoj Lewinskej, kiž na wšěm dźěle wotpowěduje, zo so ju wěstotne akcije dowěsćił. Jeli so jedna z tuchwilow na př. sugeruje, je so tutón dokument přihotowa, zo so je druhi arešćił. Menim móhł to tež rěčeć, hač so wěstotne akcije wopytali. To je bil čas, kedy wšitke njekomunistowe inicijacije wotstroniłi, a takž hižo sam fakt, zo so opozici na system wobdźěłali, zwěsćił přez represiju. To móže być wobkrućenje, hač pomjatk njeje móhł wěcy w tutym druhu procesu kóždy wotpowědować.

Konfrontacija je so konfrontowała. 3. septembra 1949. Stachniuk do bydgoskeho bydleńka při ulicy Jagiellońskij 71/3 (dawněj ulica Stalina) prišli funkcjonarji Wěstotneho zarjadnistwa, zo by přewjesć rewiziju.⁵⁷. Jako materialne dokazy přejdźechu wjacore knihi, 84 powěsće, zapiski, zapiski, zapiski atd.⁵⁸. Represije mocojstwow započachu rozšěrjeć so tež na wokolina wosobow zwjazanych ze Stachniukiem, wšak hižo 7 septembra dóńdźe k zajeću dalšich zadružanow. Běchu to: Janina Kłopocka, Bogusław Stępiński a Teodor Jakubowski. Mjeztym pak, zo Stachniuka zatrzymano na spočatka septembra, postanowienie o tymczasowym pri zajaću przedłožono hakle na 19 oktobra⁵⁹. Dźěle je so wo tutym hastowanju k 3. dźělu hodźało přetorhnyć, ale wotpowědnje so hižo raz podpěruje, za kotrež je so w waršawskim hapšenju na przel ul. Rakovskej a Košćikowej wotpowědowanje hapšenja Stachniuka so wosobito podpěrował. VII. pluk Helena Wolińska.⁶⁰.

Oficialny akt tužby je so podał 2,5 lěta po zakónčenju, dokelž so jenož 5. februar 1952. Stachniuk je tužnjeny za to, zo:

1. Od 1935. do septembra 1939. we Waršawy, kiž dźěła w fašistejskim ruchu, zwjazał hubu Polsku ze snabjejejejejejejejeje-li odbraneho ducha, tak, zo je stworił politicku organizaciju p.n.e. "Zadruga" a dźěl tutej organizaciji, kiž podpěruje nacionalno-socialističku ideologiju, wuwjesćenej wot Hitlerowych wzorcow.

2. Od 1932. do septembra 1939. w Pozdanju a Waršawje załoži časopisy, kotrež propaguja hesła za fašizowanje životow w Pólskej, tak, zo pisaše a wuda knjižki a publikacje z fašistowskimi wobsahami, mjez innymi "Kolektywizm a narod", "Heroiczna zhromadnosć naroda" a rjadował nacjonalistyczne pismo měsačne "Zadruga", zawěsćił w nim swoje nastawki.

3. od 1943. do januara 1945. we Waršawje je na hitlersku władu Němca rozšěrjeł pogrušenu propagandu proti podzemnym antifašistskim skupinam kaž PPR a Sowjetskemu zwjazkej, hromadźe zdźělił podzemne pismo "Zryw" a dźělił knihu "Psychologia emocjonalna" (Zagadnienie totalizmu)⁶¹.

Tužowa akcija je tuchwilu przedawana. Bogusława Stępińskeho a Janina Kłopocka so winuti, bo stworili članki s faszistowskym obsahom a publikowali je w nacjonalistycznym czasopiśmie 'Zadruga', kjer boli spółredaktory.⁶². Wažne tužby so ale wot Teodora Jakubowa předłožili, dokelž so Henrika Rybku zděleli za zbědnjenje w 1943. A za spoludělanje dwojch dalšich zbědnjenjow njestandardnych ljudej (!) hinašich ličakow, kiž so 1943. děli w ramach "reakciwnej" podzemnej linki Stronnictwo Zrywu Narodowego.⁶³.

Stachniuk je so wobronił. 15. aprila 1952. Z mokotowskeho hapšenja pósłał do Wojenniskeho słužby, w kotrymž je tužny akt zakónčił.⁶⁴. Hdyž je w nim absurdnosć obwiniow poćahnył, zdźělenki so m. dr. ćišći: Akt tu započinał, zo so hitlerowska kontrola narunała, so "zdradźlica" propagandu atd. Dyrbim poćěsćić, zo Němcy w interesu wotmołwy wo mjez móhli so wotpowědny wot wotpowědowanja "hitlerowskeho słužba" w Pólskej. Móžem so wotpowědny wupinać, dokelž so njejmce žane woprawdźe za to, zo by so rěsćiła. Po wobkrućenju słownikow, je so wopytał na okupacijsku ćišćenje, na př. "Nowy Waršawski kurier" połny - tworjene - kaž Stachniuk - apelow do katolickeho društva, kiž wopytuje katoliske zdźělenje w mjenu chrześcijańskijeh cywilizacije, na katolisce pólskim narodom, na nadawkach na wschodnjej dźělenje, na listach, kiž su wočinjene wo wočinjenje woprawje woprawdźe wo Kristusu, hdźež so katolicy-Polacy itd. Dźe so hišće dźěłał, dokelž je so moja antikatolicka pozicija znala, snano so zničiło.⁶⁵.

Hdyž so tutej dźěle započinali, so hižo prózdnje započinali z Družinou akciju za zničowanje pólskim narodom, přez osłabnjenjenje zašćěpki za obramowanski duh, tak zo so potom natahnjeno... komunistiske a masonske.

Hdyž popiera zarzut, zo wudawajo "Zagadnienie totalizmu" starał so dopokazać tezu, zo ustrój ZSRR je totalitarny a fašistiski, a samočasnje, zo je fašistom, z charakteristiskej za sebje ironiju pisaše: Hdyž prawdu je, zo sym fašistom, to w takim razie, dopokazujo tezu, zo ustrój radziecki je fašistiski a totalitarny, dyrbju měć k njemu začuće sympatije a přećelnosće jako k něčemu, štož je mi bliske a swójske.

Protiwězkěrowany akt móhł mě tež ćišćeć, zo bych wušmórnył "Sovjetski zwisk", kiž so wotpowěduje njeprzyjaznym čuvstvam, tak zo mě so njeje přistupnosć na totalizm a fašistki so rěka wo totalitarnym zwisku. Jeli to wěstotne usprawnjenjenje, to je prosta wuwjenja, zo sam so totalizm a fašizmowy totalizm abo jedyn abo druhi. abo sam fašistu a totalistej, a mě so sympatija k sovjetskomu zjewjenju dóstał, abo je soptaše a ja njemohu być fašistom.⁶⁶.

To so tež ničo njehodźiło. komunistiske słužby, kiž w wšitke politiske procesy wobdźěłaja, so přiwšěm prajachu wobdźěłać, jenož snano wšitke smyslne smysly, kiž njepodpěruja, njepodpěruja marksiwizm. To je so potom so stało na sodu, kiž je 26. června 1952. w Wojwojaki proces za m. St. Waršawy. To je tajna rozprawa a su so je sudźił M. Wotpowědnje je to političky proces, kotrež móhli so zwěsćić, zo by so wobdźěłali, na př.: Stachnjuka, časopisy „Zryw" a „Zadruga"; kartoteka z mjenami wobrazowki, zapiski wot Jakubowskeho teksta a rysowanja (!) Kłopockowě.⁶⁷. Po dwěch dalšich rozprawach, kiž su so 26. junij a 9. julija, je prokurator Beniamin Wajsbleh posledni raz pytał za Stachniukowsku kazu śmierti, Theodora Jakubowskemu doživotneho vězení a druhe za tajke ličby wielogodišnjeho zdźělenja. W rezultatu, kotryž so Jakubowski a Stupinski wotpowědowachu, so wot toho skónkowali, što so skóncowało, a žadanje wo niskimi rozsudkach. Postawa Stachniuka a Kłopocki je na sam dźěłowy stahnjuk na kónc. Njepřiznali so k ničemu ani njejsu ke kašći za swoje činy. Za wopomnjenje dźěła hódnoći so, hdźež je ideolog Adrugije na 15- letnje zakónčeny, njepłaćiwne prawa a ciwilny prawa na 10- tutym dźělom a derje. Bogusława Stępińskeho a Janina Kłopocka so na 7- ródźe přikazali, ale kaž 6- te a 10- te amnestiske amnestije z 22. februarja 1947- r. zwjazane do 4- letnjeho a 8- mjecy. Posledni z wobkrućenych Teodore Jakubowski je so doživotny pakćik zwrěšćił na art. 5 amnestijowych dekretow z 2.08.1945 a 6. a 8. amnestiju z 22.02.1947. do 12- letnjeho a 6- mjeseca. Hdyž so wšitkim wobkrućenym wobkrućenym, kiž su na tutym kašćiku, so začitali.⁶⁸.

Stachniuk je so w Barczewě wotpósłał. To je jedna z najwjetšich asociěrnych zaswěćenjow w Pólskej, na połóčatku, kiž budźe wokoli z třech stronow wodospołnjene, do malarskog kluča, kiž njeje wěsćił na zastupnikach. Prawidłowy dźěłanje politickych zaklučowanjow w jedynych celach z wulkimi kriminalistami a přetorhnjenjenje. Stachnjuk bu torturowany. Zdźělenki su dźěleni, hač so dowolili, zo by jemu předpřibywanske nacionalistiske ideje a kritiku totalitarnych gratow, w tutym ZSRR.⁶⁹.

Stachniuk je so w barčewsku zawěsćeju zavěsćił. Jako što wěcy wěcy zawěsćeja, tam njehodźi so standardy za produkcijo, dokelž njehodźeše so wopytać. W 1953. so wot disciplinarnje kaž z Teodorom Jakubowskimi skontaktować wo humanitarnym polsku a ZSRR.⁷⁰.

24. dźěl 1953. je so amnestijowe rozsudy zwěsći, po timž je Stachnjuk do 8-letnjeho přizjewjenja snížil amnestiju, a na mocy art. 14 § 2 ustawy o amnestii z dnia 22 februara 1947 r. złagodzono ju do lět siedmiu. Stępińskemu a Kłopockie zmniejszono wotsudki do lět czterech. Jako zo na poczet ich kary zaliczono okres tymczasoweho zajaća, sudnišćo připóznaše ich karu za wotbytu. Naprotiwo tomu we poměru k Jakubowskeho sudnišćo wobchowa w mocy wobskóržany wotsudk.⁷¹.

Stachnjuk wšak we swojich tekstach pokročowanja Stalinowoho a na prošu adwokata je na druhu wotpowědnu akciju dowolił, kiž je 8. february 1955. Stachnium je w kontekście swobodny, dokelž jemu je sodny proces do 5- letnjeho a 3- mjeseca zwěsćił, hdyž so wotpowědny wotpowědnik zwěsćił.⁷².

Ideolog Zadrugi je w Waršawy wotwołał zdźělenje awtomatiskeho zwěsćenja. Na tutej sankciji je so přizjewił u sopki wo Josipach a je tuchwilu zwěsćił. Zdźělenki cenzury abo zlěpšene zdźělenje njehodźeše so žane zdźělenki přez wspakultura zwěsćić, ale nic z toho so wotpowědało. Z pokusow, kotrež rehabilitaciju a přichodne wotpowědnjenjenjenje, je so na wšěm dźěle přez toku stawili.⁷³. W tutym beznadějnym sytuaciji je Stahnjuk zwěsćił, zo je do Kanady zwěsćił, hdźež je T. Then stajił, abo do Němskeje. Ale njeje so dozwolił zwěsćić, dokelž je tutón plan zwrěšćił. Nimam pak dozwolenje, zo je so tutón program zwrěsćił, zo je so do Šwedskeje wotpowědny raz wotpowědnjeł.⁷⁴. Tortury, kotrymž bě podajmany w jastwje, zawinjowachu jemu pomiešanie zmyslov a dyrbješe so lěkować w psychiatriskej špitalni w Radości pola Waršawy. Městno w tutej špitalni měł zarjadować F. Widy-Wirski⁷⁵. Dźerž so wospjetowanje přijaciow a wotpowědowanjow za jeho ideologiju dóstał. Zwjetša je k nim dóstała towarka Francisca Stembrowich.

Choroba je so njehodźiła. Stachniuk je 14. julija 1963. a dva dni po tim, hdyž je so na Komunalnym kěrchowje na Powązkach - kwartěra F2, knježerstwo 8, hrob 7, w alei wjedźenej do žołnierzy septembra 1939 r. Z inicjatywy Janiny Kłopockeje a dalšich zadružanow w 1966 r. bu pozdwiženy pokazachu so nagrobek, na kotrymž wyryto sćěhowace epitafium:

JAN STACHNIUK
Špalta
13.I.1905 - 14.VII.1963

TEORETIK KULTURY
Wobdělar narodnych pravidel
Rozwoju Pólskeje
Wierny syn naroda polskeho

Čest' i Slava
Jemu a jeho dźełu

ZADRUGA

Bidgoska kronika, t. 22, 2000