Čěslawa Marchaj, zdźělenka

Chceme čitać interfejs z p. Marchajom a publikovać ho na stranicach "Trygława". Ale to može nastać děliško (nr. 15 pokaza se njedawno), a historicka cena zdźělenja je widoczna dlo wokoliny zainteresowanej dejami Zadrugi. Móžeme mít posledneho swědka tuteje skupiny za druhe wójny swětowej. Bjez prichodneho času so z C prichodnym prizjewjenim zwěsće. Móžeće někotre čitače zwěsćić z nadrobnosćej, kiž so w tutym programje dóstał.

T. S.

Rozmowa s Czesławem Marchajem (ur. 9 VII 1918 we Słomnikach) b. čłonkom Stronnictwa Zrywu Narodowego, žołnierzem (kpr. pchor.) AK, zadružaninem („Władybor”). Awtor znateje přiručki "Teoria żeglowania". Člen brytyjskeho Krolyovskeho Towarstwa Architektow Okrętowych.

T.S. Prošu pohladajće wo swojim akciji we Stronnictwie Zrywu Narodowěgo.

C.M. Znałem dobrze Widy - Wirskeho, mieszkałem ze Stachniukiem na ul. Dąbrowieckeje 14. Tam bydliła grupa čłonow Zadrugi, obok Ludwik Gościński, běchu franciszkanin. Byliśmy bliskimi přećelemi. Stasio Grzanka umierał na tuberculozu, swědčich při jeho smjerći. Bydlech tehdy bokom njeho. Interesowały go zagadnienia przejścia świadomości, toho krytyczneho momentu. I praji Czesław: zapamiętaj to, co ci powiem. Tutón přechodny mjezdźenje so na př. mjez operacijom z mjenom, kiž mě rěka, a po tutym rak, njeje dołho. Maće połny wobmjezowanje a wotpowědne zmiznjenjenje. Wěstosć so wotpowěduje a je Pan w niču.

Je so Sulikovski, advokat, dr. Damazy Tilgner. To je bilo wot septembra 1939. Ja sam so z Stachniukym skontaktowa so z prěnim w 1940. Tak so ćišćenje podłožili, zo sem zwěsćił z druhim finansowanjem. Zadrugę finansowal.

T. S. A z čim ste sej dźerželi?
C.M. Rozmaitymi sposoby, ale ostatny čas to běše rectyfikacija spirytusu. Rectyfikowali smy tak zwjazany wohydny bimber z Damazym Tilgnerom. Tilgner je bil specialistka za jelenje. A my smy wěste spiritus, kaki ma monopolowy, co doprowadźilo mje późńej do areštowanja přez Kripo. Ale móže ja zbyt chaotyczny...

T.S. Běchu członkom narodneho zrywa?

C. M. Da. Zryw je so jara blizk Družiny. Widy-Wirski je bil naši najpopušniši host. Felčaka sem mjeňši znał, ale Widy-Wirskeho ja sam wospjetnje znał a jeho zeliu Tamaru. Byliśmy w prijaznych zdělenjach.

T.S. Je so tež w Kadrze Pólskeje Niepodległej abo jenož w AK?

C.M. Běch we ZWZ, skończyłem tajnu podšěršenku AK z stopnjom kpr. pchor. Měl ja přidělenje do wupowědźenja. A po dołhi čas okupacije, do momentu mojeho zajaća na Pawiaku, zajimowach so za wupowědowanjom. Ničo wobkrućene, na př. zběrajče informacijow o wupowědzenju wójnach jednotkach na lětnišću na Grochowie. Tam bě wjele artylerije. No to dźěłowy robot. Analizowanie dźělenja s Němcami na Saskej Kupě a Grochu.

T.S. Folksdojczi Pan tež obserwował?

C.M. Naturalnje, da. W tutym kontekśce so zwěsćiło z Bronke Pietrzak, on je na grach nabljudował, a ja Sasku Kupu, a my smo měli maksimalnu liniju kontaktu na tutym awtomatisce na Grochowu. Broň je tragiczne zhubjen, dokelž je so aktiwizował w wotbijanju z Pawjaka. Hdyž běch zajaty na Wiśle…

T. S. O tutym čitam w klučje wo Panu - Waš Njemski kolonisti w Wašim selu zawěsćeli[1].

C. M. Hdyž so zdźělili, so pósłanje "Zlom" m. dr., dźěliło z "Zlomki" a "Kadro", tak so stało, hdyž so z města wopytało, z Waršawy na Kóždy dźěłowy powjerch widźi mjez małymi wik "Zlom", "Zlomki" a wotpowědowace je přez druhe. Pokazuje so pakćik, kotryž dźěła so na Dybrawsku při přichodu do schodneho schodja. W takowej dźěle je mało přistupne, a tutej dečaki so zwěsćili. Trocha so pak bali, ale nic so njeje dźěleło.

Skudź sem poznał Jana Stachnjuka? Ja sej njepomjatk, druhi móhli so móćić, na př. Josio Galouzak, žił na Saasku Kupiji, na Parizijsku. On mi je řekl, kaka je Czeslava so tak interesowa skupina na Dubrowsku a my smo zwěsćili. Móželi so filozofske zagadnjenja zawěsćićić. W tutym času sem wopytał tajne přełožowanje UW- filosofiske wotdziałje a sociologiju při tutym socjologiji přizjewjenju wopytał.

T.S. Zdźělili su mjez jeho filozofskimi a socioliskimi pohledami?

C. M. Zwjetša tak. Kóždy wotzjewjenski akcent na ekonomiju mjez mjenom...No sam zwěsćił, zo dźěłowy dźěl so njehodźi jenož hospodarno. To, što maće wobdźěłać, je moralna pomjatkowanje, "njejehoć je hódnota z hódnoćenym chlébom žane". Mam zadźělenja a wotpowědnjenjenje rječneje literatury a Stachniuk na to, zo so druhe pisaše. Jako člen Zadrugi mojeho pseudonima bě "Władybor". W tutym kontekśce mi je so zapominało, zo je zjednostronjeny akcent na ekonomiju. Znam, zo je to wulki wažna dźěla, dokelž kóždy wotpowěduje, kaka ma so móžnosć humanity, na tutej temě so zwěsćiła. Stachniuk so mě wosobił, zo móhł wotpowědnjenje kompromisa mjez tutym, kotrež smo dóstali po atributach... Taka Grecja, hdźež je kompromis zwěsćił mjez ekonomijom a templjom wuměnjenja žitneho smisla, je so wot pismikow zawěsćeł. Etisketske pogadanja, kotrež smo na tutej temje zdźeli.

T.S. Kajke běchu Knjeza losy po 1945? U Wacyka je, zo Panowie hromadźe ze Stachniukiem prowadzili sklep warzywny w Sopocie.

C. M. Ničo takového. Zwěsćiłem čas k Sopotu. I tam - dokelž mě zainteresowani za plawjenje - remontowali smo jacht po admiralej němscejsku z kolegom mojem Seradskim a my smy šli po morzu. Pluwali z nami m. dr. dr. Tilgner. A w času mojeho pobytu w Sopotu zetkachmy so na molu Widy-Wirski. Widać, zo znamjenja, zo sem wiceminister jelech? I wopytajće so, kotrymž ma so zwěsćić. Móžem tu w nedźelu so regaty, zaprosim jón a po regatach w klubu dyrbiće so pokazować, podać wjele. A w nedźelu přijechali dwěma automobilima, w jednem Widy-Wirski a w druhim minister zdrowja Jerzy Sztachelski. Zaprosiłem je na jaht, na pokład zachadźachu so tež dwě z obstawy, wyszliśmy do morja, Sztachelski je so žołhow dźěłał, ale w południe kaž zaczało dmuchać fale so pokazachu, Widy započa wymiotować za burtu. Jacht Club je so zwrěšćił, Widy-Wirski je na předmjestku wospołny zdźělenki z čłonami Yacht Club Pólska a my smo se požegnali a hač.

Hdyž so zwěsći awtomatisce zwěsćeny z pokusom zběhnyć, so wotpowěduje awtomatisce w Gdańsku, po tutym zo so w lišćinach wopyta do Waršawy, MBP- aleje do pólkow dolnjeho kašćika čtróryho zdźělenja. Dźe so prózdny dźěl wotpowědneho zdźělenja a so z jednoho z tamnych zdźělenych zwěsćija zwěsćija. Zwěsćimo, zo njeje so zwěsćili, dokelž so dźěleli. Po započinanju z druhimi hišćem znowa skontaktować. I zwěsćić, zo je Stachniuk pod natchnjenjom Gomulki a członki dźěła m. dr. Wirski za wuwjedźenje praweho kontrarevolucije. Stahnjuk zwěsći, w kotrymž tu jestem. Njeznam, kóž hišće śledźe njeje židli. Z tuteho židjejejeho zdźělenja, zwěsćeny je pan přez wuměnjenjenje mjez Gregorom Brownem.

T. S. čitam nastawk, w kotrym ste wo Wahlu dźělili.

C.M. Wahl tak. Sedźal sem z Kostkiem-Biernackim. On tam zapytany o Berezu prajił, zo w porównaniu z Mokotowem Bereza to bě hotel. I tón Wahl so pyta, za co ja siedzę. Ja praju, zo aresztowali mnie za ćek. On na to „tu za ćek tu so nie siedzi. Za ćek budźe tam Pan siedział hdźež Knjeza złapali. Tu so siedzi za gardłowe naležnosće. Zaraz so Pan dowie, za co Pan siedzi.”

Hdyž so z Stachnium zwěsćił, so hinaši Josip Kowalčik ps. "Slawbor", w waršavskim cenzurze dźěłał. Slawbor je so jako korunny świadk tužki. Každy zdźělenk, so z nim zdźělił. Stahniak je zwěsćił, hdyž je z gruzniwliwku zbočował, sy tu "Slawbora" zwěsćił, sedźał w Zakopanym dołho čase. Jak móžeć, zo móhł tak blisko zwěsćić? Stachniuk je zlomjeny. Je wěsći, hač je to wěstotne, hrozny kašćik zwěsćił mi znajmjeńša wobsah tužki. Hdyž so zwěsćiła, so mě wopytali na horje a zwěsćeny zdźělenk. Kóždy zdźělenk móhł. Znam Stachnjuka? Znam. Widy-Wirskeho znacie? Znam. Sztachelskeho znacie? Znam. Powšitkowne - kak so Marksowa filozofija wobdźěłam... a při tutym přizjewjenym rozmjezowanju wočinja so vrata a je so tak wusměriła, zo so k meni wopytuje: "Marchej; vy nejste bjez mjez mjenom. Namakaće so w temnym lesje, ale my wam damo jelene. Jeli ćišćeće zelene światło, waše wšitko z głowy so njesćehnje. I je dalše, podpisałem protokol, nic wažneho, ale takie znajomstwa. Zeszedłem na dół opowiadam Stachniukowi. A Wahl - kak so dźěłał? Hdyž je so wo to pisało, pósłam. "Wědźće, kiž so z nim bě? Hdyž so zwěsćił, zo je Aaron Wahl, kiž je znutřka, na schodnych schodach zwěsćił, je so wosćił. Jenož do kašćika zapodaće, do kašćika č. 12. To je tak strašna cil pod schodami. Cilowy a jara horka. Wočini so Prěnja osoba, kotrež widźę, je Aaron Wahl. Njemóžu so znowa dotknyć. "Panie Czesławie niech se Pan rozbiera." On je jenož w kašćikach, wšě zaporowacy w gaćach. "Wietrze, pokažę Panu, kaž so tu oddycha." Dyrbiće tam spomjatk mjez dwórami a podłhom lećić, dźěła so świeža zdźěła".

Zwěsćim, kiž syja jako Kaminski z chłopskich batalijow. Wahl, Świadek Jehowy je w wulkim dźělu, dokelž so z lisćiny wušmórny, kiž so zwěsćił za špićenje do USA. A sedźi francoski emigrant Pruske zwany, (nić Stanislaw). Zwěsći, hdźež od toho Prusa zna wujaka, kiž je so w ambasade w Parizijsku zwěsćił, zo mi Bog zwěsćił zwisk ze Stefanom w Parizu, No a sedźimo. Hdyž chceće zwěsćić, spytajće: "Pliwali z Widy-Wirskim a Stochelskim na jachtu?" Znam, zo Stachniuk je wjele wospjetnje wo Widy-Wirsku znał, dokelž je so Dubrowski jara zwěsćił. Ale žane politične zadaty za přichodne ja njeznam. Dokelž znam Stachnjuka, so takich rozmjewjenja wo Stahnjuku wopytali. Wiem, zo Widy-Wirski zajimowaše so za pisanje Stachnjuka. Mimochodom prajiwši – nimale wšě ksjonce Stachniuka ocalały a mam je tukej. A wracam na dół. A Wahl pyta – „hižo teraz Pan wie? A Pan wie, co za to grozi? Czapa”. Jesče ma njezmusychu do podpisanja, ino rozmowy. Minął tydźeń časa, wzywajú mje a je gotowy protokół napisany, zo pływołem specljalnie na „Przygodzie” z Widy - Wirskim za zašćěpnjenje zběha do Šwedskeje, hač so to njehodźiło. Ně podpisoł, bzdura. Ně bito mje, ino teror w znaczenju – mamy dostat časa a konwejer stosowali. (Ja bě 6 razy zajaty w Pólskej). W pewnym momencie cisza. Hižo mje ne wzywajú, coś so stało w mjezczasie. Ale zděleni so, hdjež so we wězku dělajú, tak reka, zo so zděli. Hdyž so z kBW-tutej mjezdźe, so z kůdych lisćin z zady móhli dźěłać. Dokelž so w mjez celjom č. 12 tak woswobodu wopytuje, zo so z Mokotowa budźe wobdźěłać. Zwjetša woprawa so wot Aaron Wahl, hdjež so wo tutym času wočini. Pytam: "Co z Panem" "Widzi Pan te skurwysyny oni mnie tak chcedźa złamać." A potom zwěsćiće, kiž je w tutym ćišćenju 22. Hłowa ličba po rozsudkach zwrěšćenjami, tj. KSach. Někotre so po wjele widźeć. Cil je połny. Spi na podłóčatkach w takich snačakach z runeje. Jeli so to masa prahu, astma je strašna kasa. Spija so jako slědowaca jedna druha. Takowa metoda rozlomanja je. Swobodny pomjatk mół profesor Walicki z UW-ja trěbny. Móžeł tam z nohom zwěsćić. Dokelž móže so do Wašeho dźěła dźěła dźěła překročować, dźěła so k tutym mjezdźělom dźěłam dźěłał.

Hdyž tutón celj budźe widźeć, znam wšelake skupiny, kotrež mi je so přijaźnił z Kostkiem Biernackim.

T. S. Widziałem film Kurkiewicza o Kostce. Wottud znam tutu wypowiedź Wahla, zo Bereza to bě pensjonat.

C.M. Zwjazam ze Kostkiem, dokelž je so humanistka wuměł, wojewodom, kiž je za Berezu formalno wotpowědny. A z Aronem Wahlem so zwjazany beerez zwjaza. W někajkim času sej separatnosće staja čorowe zdźělenki, so za zaklučowanske wokna wočinjaja. Aron Wahl je so wotstronił. To je jenož knefl, kiž bjernacki napohlad pokazuje. To so je w podobnem wjetšaku jenož wo dźěle wo walu. Grabiski pyta: "Wahl skontaktujcie so z prokuratorami - wskazuje na skupinu tych młodzieńców, kotřiž z nim přiszli - opowiedzcie, kaž was Kostek Biernacki gnoił w Berezie Kartuskeje. A on milczy. Wściekły Grabicki krzyczy: "Aron, słyszycie, co do was praju. Opowiedzcie wobydlerjam prokuratorom …" Wiem, o co chodzi. Grabicki podaje na talerzu wolność. A tón milczy. Wściekły zatrzaskuje drzwi, wychodzą. Móžu pytać, hdźež nic njesłyšać? "Pan Česłowy - w porjadku z katakumbami, hdźež na nas dźerže Bereza- kartuska - to je bil penzionat. Kako móhłem wšitke słowa prajić?" W pomjatku dźěłam je junak.

T. S. Kóždy Waš wuwjesć?
C. M. A nic tak prosteho. Dokelž so z mjenom ličakow zdźěli, ki so z Anglije zwjazali, kiž so zwjazali. M.in. Siwiński, Skalski, wulki zawodowacy. Wěsći mi, kotrež mě wěsći woprawdźe wo zakónčenju, dźěłali, dokelž so tak wažna ličba wosobinjow zwěsćiła. Tuž je bila intelektualna elita Pólska. Z rozmow, kajke przeprowadziłem z tymi KS-ami, wynikam, zo nje ma dostatne odpornosti čłowieka, zo by při dlhodrwałym śledztwie a torturach njepřiznal so do dowolnej zbrodni. Samo dochodziło do toho, zo wjencowje prosili śledczych, zo by powedali im, do čego se meje přiznać, to se přiznajú.

W přichodnych procesach so dźerželi jako potencialne svjedkow. Jakož so hižo padł, zo tutón świadk dóstał, so wotstronili.

KBW w lisćinach za zwěsćenje zwěsćić na tutej Mokotinje sedźi so někotre měsacow, hdźež so KBW w lišćinach do tyłka zadźěle, do wspakultury do Gdana a wotpowěduja do Gdanska. A tak so znowa znowa zwumjetać. Tłóča so Wam trjebach, dokelž bjez móhł bjez mjez jahtać, móhłem zwěsćić, hač chcem - pluć z žošnjoju. To nje važno, trěbne to přez wotzjewjenja. Ja pak so přizwje, ale druhi swěsćija, do tutejeho procesa zwěsćija, mjez 1,5 lěto za zběhnjenjenjenjenje. Hdyž sam w tamnym jastwje, běł tam Wronowy wotdział, z kotrymž so spřećelich, hodźa so na maturu přihotować.

Wšědym dóstanjeće pomocy od ljudi, na kotrež se Pan njewočakuje. Pluwam na jachće ze žonu a Tilgnerom do Šwedskeje a Finlandskeje. Na jachtu su nam wšo rěkali rědkich hostow. Jakoż je so priwatny jacht dóstał, je so towaršnostnje zdźělił, abo je Pan wušćił módžki, abo so je wozwoliło někotreho zdźělenja. A jedyn z tych, kotrež so z Lucjanom Uziemblo prizwižoł, k nam přibywał. A z časow okupacije so Vis-pistolet. Dźerž to wjesći jako pomjatk časow, ale měło to za zawěsćenje. Móžem zwěsćić g- Luciani a ja tu wisi w apartamenće; trjebam se trochce, hdźež ho chowam. Móžeće je Pan namakać? Lucian je z toho wotpowědny? Sćehnjemo do mjez Mercedesom a swětłowym dóstawom z tutym snapjelkom a eksportujemy». Jezdźom z Sopota do Kadi k Orełowej puć je tak dźělić, tak zo by so w pozadku zastajili, Uzomblo bierze pištolu, rozkłada a eksportuje w klučach. To je so 1948 r., hdyž je so plawało a jenož partij móhło plawać.

A w Gdańsku so při přepruwowanju wočinjaja vrata, a Wašeho kapitána do sale přichází Uziembło. Směja so k meni začinjać a odlažać. Móže so mi pokazować, hač njeje. A přijaciel dr. Imberego zwodźi, zo ma swoju pušku, a Imbery je na kašćiku wotstronjeny.

T. S. Hódnoćenje za Waš widejo mě zainteresuje. Jeli akcija po 1945. Je- li to pokazowanje pozitiwneho realisće abo zwrěšćene, zwrěšćene?

C.M. Jakom z Stachnjukym sjedźeli, dumali my, hač Widy sedźi, nisli nie. Skor sam wyśedł z wjenca we Gdansku w 1953. lěta, zatelefonowalem do Widy-Wirskeho. Na spatkanje jachodźu, bydlił on we takym rzadowym bloku na alei Szucha, nad nim bydlił Gomulka. Otworzyl dwiereca a dau mi znak, zo mieszkani na podsluchu, matme rozmawjati o duperelach. Njegorem nic po tematici rozmawjali. Po tim spatkanju z Widy-Wirskim spotkalem se s Tilgnerym, dumali my, kak je. Tilgner je woprašał, zo je Widy jako tajny komunista infiltrował druhe wokoło.

T. S. Widy je so w zwěsćił komunistiske zwiski, kotrež njeje k dispoziciji. Hdyž je to stłóčił, je to element jeho linki wotbrany. Móžeće mě spytać, hač je to wěstotne akcije po 1945. Jesće hač dosć karijerowy zwěsćił, abo spěše pozitivny?

C. M. Hdyž so z nim hišće zwjazał, prjedy hač je jel do Paryża, je so zwjazał: "Česlavuj me komunistiske partije, do kóždy dźěł. On je bio typ karijera.

Stachniuka poznalem, kaž wuńdźe z jastwa, bě hižo ruiną čłowjeka. Znowu wróciłem z Wybrzeża na Saską Kępę, bo mi nie wolno bě tam mieszkać a Janina Kłopocka připrowadziła go do mnie. Próbowałem z nim rozmawiać, ale bohužel měł jenož przebłyski świadomości. Často powtarzał "klucze" - bili go kluczami. Z něčeho pak je so z něčeho druheho zwěsćiło - kaž so zwěsćiło z ćišćenskimi klučami po schodnych klučach, tak zo so hak a zaklučowanci so z něčeho druheho zwěsćili. Stachnjuk je, zo smo w mym času myli a w kiblu běchu tam haki - wěsili so. Přecedźe, zo by so dźěłali.

Móžem so zjebać, wupiwjenje połneje runiny humanity. Móžeće wostajić, hač Pan zna inteligentneho, wrazliweho, přijazneho a přijazneho widźiće Pan z ruiny, połnjene runiny. Móžełem, zo móhło to tak přemožeć.

T. S. Sće sej druhe wokolino do 1956 w kraju abo do Wulkopisanja zwrěšćili?

C. M. W. Wulkopisanje njeje. Posledni raz so ze Stachnium a Klopockom zdźělił.

T. S. Zwěsćił, zo znał Teodora Jakubowskeho?
C.M. Dokelž słědowali, zo je Jakubovski zhubił, hodźa so wam kazać. Druhe so znowa zhromadjajali, hłowna so w Fryderik Netzschem. Jednu z nich je Jakobubski. Wučadował mišice, a přijazny z Henrym Rybkom.

T. S. Ktere je za přichodnu katoličku nagrodu wot njeznateje katoliske ličaki wotbił a po tim je ho Jakubovski zwěsćił. Sprawa je opisana we zeznaniach Jakubovskeho dostępnych w IPN.[2].

C. M. Dokelž njejsu kóždy zwěsćił. Běch zbočny a Remiszewski Ryszard svjedk za to přizjewił a Czesław je so zdźělił. Rybka je bila poeta pisala filogeniske poezje. To je strašliwo na Jakubowsku postajiło, a Rybka je bila beznadějna astenija.

Ramišewski, kotryž mi to prajił, zapakował łopatu a potem z Jakubowskimi zakopali Rybkę w lesje.

T. S. Pomjatk Pan Ramišewski - Jerobuy?
C.M. Na žal' njemózu móžeć. Ale znajće, zo tutej młodyj njejsu tak bližši od nas-staršeho. To so běchu mladi, kiž so tak zwolilili. Ja to powiedziałem Stachnjukowi - słyšaj Jana - , žeśmy rědko wopak słědowali abo Jan abo "Stoigniew", a ja jemu to powiedziałem. Bio je zestresowany.

T. S. Děkuju za rozhovor.

S Tomašom Szczepanskim je so zwěsćił. Waršawa julij 2013

Awtorizaciska rozprawa ze awgusta 2013