W 110. róčnicy manifestacije na Placu Grzybowskim

Wažne historyjowe podawke su za přichodne generowanje někaj wjacore wobrazy, w kotrejž so pokazuja, a tež snano wo tuchwilu zwěsćić.

Kóždy nastajenja dowoli nam tež pomjatk manifestacije w Waršawy w 13. XI. 1904.

To je bil prěni w 1864. zaswěćeny, zorganizowany pólski wilk proti zaměstnawarju. Jakož so wjetši dźěl zdźělenja, kiž přinoša do psychologiskeho přelomka, kotrež so podawki 1905r.

Organizacija Bojowa PPS - partija, co w swojim programje mjała kaž postulat nezaležnosti Pólskeje, tak a hłubokich společnych przemian, co prócowachu so ku wobčanjenju a polěpšenju byća šěrokich mas naroda. Neż lež upłyn čas a serjozne weryfikowanie utopnych celowych projektow przemiany společnosti, to je zdrowe jadro w zwjazanju postulatu wolnosti naroda z troskoj o połoženje širokich společnych slojow naroda. Hdyž chceće narod jako jedyn politiski cil, kaž organizm chce akciju a syle žadać, to je wšě jednotliwa jednotka, kiž móže wěstotny organ wěstoć wjele wěsć wjele wjele wěsć. To je njemožne, je- li wěstotne, njehodźi so wobhladać za zdźělenje awtomatiske zdźělenje, njehodźi so wšěho dźěła. W tutym konteksće osmi hodźenowy dźěl (dokelž je so oktober w cariskim postulate) ma dymenju, kiž je jenož ulěšćił, ale je tež swój ciwilny wulkosć. Swobodny čas tworił móžnosć socielneho zdźělenja, hdyž je so potom přewěsćił, dźěl na tutym narodje. To so potom z hinašimi aktualnimi poststulatorami nałoži.

Dodajće, zo mjez narodnymi a socielnymi trěbnymi požadanjami dyrbi so wotpowědni namakać. Pólskej so wotpowědnje (dokelž prjedy a pozdźišo) boriło, to rěka, zo je so rěšćiło. Lěpše wěstosće wubrać, hač wjace argumentow dóstanje, a to, zo je njepodpěrujaca Pólska, hodźi so wotpowědny dźěłowy powjerch wěsć woprawić, je pak hustotny argument.

Hač z tutej strany płynie něhajka lekcja dla nas? Tak, mjenujcy mamy njezabywać, zo njewotwisna Pólska měła chronić interesy wszěch Polakow. Je woprawdźite, zo ludźo su rozdźělni i nie kady tak samje je w stanie donjesć do wspolneho wysiłku. Trěbne je wuwzać tutu naturalnu njerjadnosć, słuša tež pak pomjatuwać o tutym, zo wosebje w chwili próby trěbna je jednota cyłeho ludu – od předewzaćarjo do dźěłaćerja zmywarja hipermarket. Jeli so w tutym čase pokusa znowa zwěsći, kóždy kóždy čas smědźa přići, sćiž z kraje bjez znajome, to nic hustoho zgubi. Jeli so pak ludne masy naróna pokazuja, je to narodna tragedija. A njestarajće so, zo so na tutym městnje natchwiła, zo by so analogija a spěšnosć wo nadawku započinała, jako by se "napisało" wot zhromadneje resursy, kotrež je narod.

Dyrektiwy zdźěleny nacionalny hódnot njepodpěruje so liberalnym šamanom, kiž so jenož do wobdźěła, na jednotnym dźěłowym a pravnym městnje. Takowy přistup je so w USA powjetša fungował, hdźež njeby so z druheje liberalneje hroznje zwónčowało, a kultura, kiž so wot kalvinizma zwěsćiła, snanošćiła socowsku disciplinu.

Srjedźanska wulkosć narodow, kiž směja so ze silnymi wrogami stajić za zjednoćenje a hač je- li trěbna a walka, pak njebudźe žana.

Hódnota wašeho cłowjajaja. (I njehodźi so wšěm, hdźež so w našej kulturje silne "mentalnej" ličakopiski wobdźěła, kiž meje so jenož njeznate wobdźěłać.) To je z tutej rewoluciju, kotrež smo započali, njehodźi so startować. Niž kriza w carewskim imperiumje so w 1904. pósćele jenož do januarja přichodneho lěta liči ze zachodom přewrótom. pólskim dźělom započinać rewoluciju w ruskim dźělu, móhli so střele na 13. XI 1904., druha přičina našu samodzielnost wšěm zapodać.

Ke kóncu warto zaznaczyć, zo hačrunjež sama rewolucija prohra, to pak dla naležnosće pólskeje přiniosła oczywiste wužitki - jaku běše zgoda na pólske szkoły prywatne hač dekret cara zawjedźejacy toleranciju religijnu (1905), co dowoli unitam podlaskim zawrjeć prawosławie a naposledk so spolonizować. Toho nie dokonano žadnymi rokowaniami, žadnymi propozycjami ugody a jenož z rěču browningów a dynamitu – tutym z rěču, kajki carat rozumiał.

Móžeće to dóstać ze zbrojenej syle zwěsćić a zorganizować jeje wužiwanje (hodźby jenož jako napohlad). Městna snaha wuwjesć, zo móhli so wobdźěła wobdźěłać za byt, kotrež so narody přidźěła. W tutym boju zwěsći šansu wo wšěm druhim a je wšěm wšěm wusměrić, dokelž so znaty indoeuropejski filozof zwěsćił: "Wulka je wšěho wojčka". 

Barnim Regalica