Jędrzejewski Tadeusz „Wszebor"

Tadeusz Jędrzejewski („Wszebor"), syn Stanisława a Bronisławy rodź. Szeliga, naroźił so 2. X 1921 we Waršawje, we swójbje železniskeho dźěłaćerja.

Chodźeše do gymnazija im. Adama Mickiewicza, dóstajo tam „mału maturu".

W lětach 1936–1939 čłon ZHP, w 1939 sta so družnowarjom 99. WDH.

W septembrowej kampaniji jako dobrowólnik WP, słužeše w III/32 pp, wojowaše we wokrjesu Działdowa, hdźež bu zastrjeleny w ramje. Sćěh zastřela bě trajne wobmjezowanje schopnosće lěweje ruki.

Po wróćenju do Waršawy přizjewi so do konspiratiwneho ZHP. W 1940 nawjaza kontakt ze Zadrugu, jako čłon wokoliny mjenowaneje wot Stachnjuka „kosynierami". Wobliću preferowanja přez tutoho twarjenja srjedźišća mysle, do kotrejež chcacy wojować mładźi ludźo z přirody wěcy mjenje so hodźachu, tuta wokolina bu peredała Kadrje Pólskeje Njewotwisneje (KPN), kotraž steješe pod idejowym wliwom skutkowarjow skupiny „Zrywu" (pozdźišeho Stronnictwa Zrywu Narodowego), a přez nju — tež Zadrugi. J. w aprylu 1940 wustupi z ZHP a zastupi do KPN, w 1943 zwjazaneje z AK. Wjedźeše skup krótkeje brónje, akcije małeho sabotaža (m. dr. gazowanje kinow), wuličny kolportaž konspiratiwneho tłočenstwa.

Runočasnje sobudźěłaše ze wokolinu „Zrywu", zastupujo do redakcije tutoho časopisa, a tež časopisa KPN — „Kadra". Wjedźeše tež młodźinsku skupinu tuteje wokoliny.

W juliju 1943 zakónči podzemnu Šulu podchorążych w stopnju plut. pchor.

W času VI 1941 – X 1943 dźěłaše jako magaziner w huerentnji zeleninow při pl. Žeznej bramy we Waršawje, wottuda kradźeše „Liferscheiny" — zaměrjenja z originalnymi němskimi pjećatami; tež wobdźělowaše so na zatrowanju jabłukow přihotowanych za němsku armiju. Nazymy 1943 dosta přidźěl k partizantce; w času wot XI 1943 do II 1944 słužeše we wotrjedźe rtm. „Tomka"/„Ostoi" (Józefa Gajewskeho) we wokrjesu Łuków-Siedlce. Po wróćenju do Waršawy přidźěleny k dispozicijowym wotrjadam Kedywu (komp. „Szczęsnego", batalion „Miotła").

We Waršawskim powstanju wojowaše w baonje „Miotła" w ramach zhromadźenja „Radosław", přechadźejo jeho bojowy puć z Woli přez Stare Město, Srjedźměsto, Czerniaków. Wobdźěla so na bojach wo Monopol na Woli, na ul. Kaczej, na Stawkach, w wobronje Špitala sv. Jana Božeho (ul. Bonifraterska). Wobdźěla so na njewuspěšnym kanalnym desanće na pl. Bankowy. Přechadźeše kanalami z pl. Krasińskich do Srjedźměsta (na ul. Warecku). Wjedźeše wobronu placowki při ul. Książęcej (dźensa Muzeum Zemje). Dwójce raneny, dwójce wuznamjenjeny Křižom walecznych. Awansowany na ppor. přikazom z dnja 9. IX 1944.

Po porazu powstanja w němskej njewoli, přebywaše w lěhwje w Sandbostelu. Po wuswobodźenju přechodnje w PWX w Camp Verden, po tym w Delmenhorst. Nawjaza tam kontakty ze skupinu A. Wacyka w Wjelkej Britaniji.

14. XI 1945 wróći so do kraja. Wot XII 1945 do VI 1946 dźěłaše w (wudawanym pod auspicjemi Z. Felczaka) bydgoskim „Ilustrowanym Kurjerje Codziennym". Lěćo 1946 wosydli so w Poznanju, hdźež wot VIII 1946 do VIII 1947 dźěłaše w redakciji časopisa „Zryw", kotryž bě legalnym pokročowanjom wudawaneho přez SZN podzemneho periodika. Zespół časopisa so wopisowaše jako neonarodne hibanje. Bě tam zastupowacym hłownym redaktorom; časopis ćišćeše teksty čłonow Zadrugi a „Stronnictwa Zrywu Narodowego". (Pisaše tam m. dr. Jan Stachnjuk pod pseudonymami.) W swojej publicistice na łamach „Zrywu" bě J. blisko postowam neopozitiwizma, wobtwjerdźejo trěbnosć sylnjenja kulturno-ciwilizaciskeho potenciala Pólskeje w eksistujacych realnosćach. Kritikowaše tež (na powolniwy wašnja) marksizm ze zadružnych pozicij, a wostawanje w zwjazku z ZSRR (w priwatnych wupowědźenjach wužiwaše wopisanje „zawisłosć") wopodstatnjowaše statnym rozumom a geopolitiskimi nahladami.

Po likwidaciji „Zrywu" (posledni znaty nr. je 6/1947 z 1.–15. IV 1947) wot VIII 1947 dźěłaše w Wojewódskim zarjadnistwje kontrole tłočenstwa (cenzury) w Poznanju.

W 1947 zda maturu w Poznanju, hdźež po tym započa studije na Humanistiskim fakulće UAM, pokročowane na Filozofiskim fakulće UW (sekcija sociologije), hdźež dosta absolutorium, ale njeobroni dyploma.

W XII 1947 zastupi do PPR, wostawajo čłonom PZPR do 1981.

W V 1948 słužbnje přewjezeny do Waršawy, hdźež dźěłaše w GUKP. W l. 1950 – awgust 1960 dźěłaše w Publicistisko-informaciskej agenciji jako publicist specializowany w krajnej problematice.

Swědčeše jako swědk w procesu Jana Stachnjuka w 1952. Bě rozpracowany přez UB w zwisku ze sprawu „Zadrugi", ale njezachowała so jeho ewidencijowa tečka, kotraž najskerje běše załožena. Po (wopřijacym mnohe zmylki) dokumenće UB měješe J. peredawać Stachnjukej financnu pomoc wot F. Widy-Wirskeho; pak rělacujacy tutu sprawu Wacyk, pisajo wo tym fakce w 1946, ničoho njerěči wo posrědniku.

Wot 15. VIII 1960 do 31. XII 1981 (formalnje, a fakticznje do 13. XII 1981, hdy njedosta prawo zachada do twarjenja) dźěłaše w Pólskim radiju w programje „Głos Mazowsza" jako žurnalist specializowany w hospodarskej problematice. Wosebitu kedźbnosć dawaše sprawam ZM Ursus a Petrochemije Płock. Koncentrowaše so na praprašenjach industrije, wuwarujo so temow a wupowědźenjow ideologiskich. We IX 1981 podawa přizjewjenje do NSZZ „Solidarność", na strjonostronskim forumje protestujo přećiwo šykanowanju kolegow za nahlady.

W stanje wójnowym wotpokaza sobudźěło z Pólskim radiom a přejdźe na emeryturu, wěnujo so pisanju dźěła Kulturowe wyznaczniki osobowości, a tež towaršnostnej aktiwiće we kombatantskej wokolinje. Bě čłonom Towaršnostneho komiteta twarjenja Pomnika herojow Waršawskeho powstanja 1944.

Mandźelka Halina (1926, chirurg-ortoped, dr. medicinskich wědow), dźowka Danuta (1952, dr. inž. arch., majetnostny znaty).

Wuznamjenjenja: Křiž walecznych (2×), Medal Wojska (MON RP w Londonje), Křiž AK, Pomjatkowne znamješko Zhromadźenja „Radosław", Waršawski powstańčy křiž, Partizantski křiž, Kawalerski OOP.

Zemrě 14. X 1992 we Waršawje, pochowany na Pohrjebnišću Powązki Wojskowe.

Žórła

Archiwalia

IPN 00231/153 t. 1, k. 1–30 (Informacja o „Zadrudze", z 21. IV 1950).

Zaświadczenie z 5. XII 1945 F. Widy-Wirskiego wo słužbje T. J. w KPN, wobdźělenju w Waršawskim powstanju a wuznamjenjenju KW — kserokopija w zběrkach awtora.

Legitymacije: Medala Wojska (London 1948), Křiža AK (London 1975), Křiža Kawalerskeho Orderu Odrodzenia Polski (1978), Pomjatkoweho znamješka Zhromadźenja „Radosław" (1979), Waršawskeho powstańčeho křiža (1982), list J. K. Kostrzewskeho (předsydy Towaršnostneho komiteta twarjenja Pomnika „Bohaterow Waršawskeho powstanja 1944") k T. J. z 18. V 1992 — kserokopije w zběrkach awtora.

Literatura

Radzymińska J. Zawsze niepodlegli, Wrocław 1991.

Wacyk A. Jan Stachniuk 1905–1963. Życie…

Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego (zhromadne dźěło).

Informacije

Informacije Danuty Jędrzejewskeje-Szmek (dźowka), Kazimierza Majewskeho, Józefa Sobieckeho.

Druhe

Rukopisne wěnowanje Jana Stachnjuka na egzemplarju Dziejów bez dziejów — kserokopija w zběrkach awtora.