Felczak Zygmunt „Bożydar", „Bidgoski", „Jasiński"

Felczak Zygmunt, syn Antoniego a Michaliny rodź. Pałczyńska, naroźił so 2. V 1903 w Chorkach, pow. łęczycki.

Elementarna šula w Chorkach, wot 1915 realna šula w Łęczycy.

Dobrowólnik w pólsko-sowjetskej wobronjenskej wójnje 1920. W 1923 dosta maturu — Šula koła Pólskeje šulskeje maćeričnosće w Łęczycy.

Studowaše prawo na Waršawskej uniwersiće, runje pak studije přetorhny — 1924. Dźěła jako wučer w Łódźi. W lětach 1926–31 studije na Fakulće humanistiskich wědow Poznańskeje uniwersity, kotre tež přetorhny.

Skutkowaše w Zwjazku dźěławeje młodźiny „Jedność", časom stawajo so jeho prezidentom a redaktorom časopisa „Demokrata", a w Narodnej dźěłaćerskej stronje (NPR) a jako redaktor jeje organa „Prawda".

Wot 1931 bydleše w Toruniu, jako sekretar Wokrjesneho předsydstwa NPR a redaktor časopisa „Obrona Ludu" (do 1938). Wot V 1934 čłon Hłowneje rady NPR, a po tym Hłowneho wukonowanskeho komiteta. Po zwjazanju 1937 NPR a PSChD w Stronnictwo Pracy bu čłonom Hłowneho předsydstwa. Wot 1937 zastupowacy hłowny redaktor, a w lětach 1938/39 politiski nawoda „Dziennika Bydgoskeho".

Dwójce do jastwa zajaty, raz za njekedźbliwosć wobličo A. Hitlera, druhi raz za njekedźbliwosć wobličo J. Piłsudskeho a I. Mościckeho.

W septembru 1939, wobliću hrózby ze strony Němcow, wopušći Bydgošć, přesydli so do Chorek, a po tym do Waršawy (1940). Organizowaše podzemne SP a zawjedźe do njeho NPR-Lewicu.

Na přełomje 1941/42 wobdźěli so na skupinje „Ruch Braterski", wudawacej časopis „Nowy Świat" a pomhacej bjezdomnym, Židam a jatkam.

Wot 5. II 1942 zastupnik SP w Politiskim porozumjenskim komiteće, wotwołany z teje funkcije 25. X 1942 pod přiwzaću intrigy a nadběha na program strony. W II 1943 wuzamknjeny ze SP.

Bě jednym z nawodow Zrywu — rozłamoweje skupiny SP, skoncentrowaneje wokoło časopisa pod tym mjenom (wudawanym 1942–1944), kotraž so po tym (III 1943) zwjazaše z Kadru Pólskeje Njewotwisneje, tworjo Stronnictwo Zrywu Narodowego, hdźež bu wiceprezidentom.

Za čas Waršawskeho powstanja wojowaše při ul. Kredytowej w twarjenju Towarstwa hospodarskeho kreditoweho, a w času okupacije pod Arbeitsamtom, pozdźišo dóstaše so do Srjedźměsta. Po porazu powstanja dosta so do Włoch (dźensa wotrjad Waršawy). 30. XI 1944 na zhromadźiznje skutkowarjow „Zrywa" akceptuja PKWN.

W II 1945 staje so wicewojewodu pomorskim. W Bydgoszczy započinaše próby wobnowjenja SP. Hromadźe z F. Widym wjedźetaj skupinu SP „Zryw", konkurencnu napřećo K. Popiela; po Piotrowskim měještaj pomoc komunistam k woprajinanju strony znutřkach a darowanju jej směra přichilneho nowemu rjadej. Tajke tendency widźeć tež w lisće, kotryž napisaštaj 10. II 1945 do KC PPR. Piotrowski sudźi, zo Felczak posłuži komunistam, marginalizujo, a po tym eliminujo chadeku ze žiwjenja politiskeho Pólskeje.

Po zwjazanju w 1945 rozłamoweje skupiny „Zryw" ze SP, bu wiceprezidentom. Wot XII 1945 bě poselom a prezidentom kluba SP w Krajnej radźe narodnej.

Twori Wudawatelske towarstwo „Zryw" a wudawaše „Ilustrowany Kurjer Pólski" (prěni nr. 22. X 1945) a „Arkonu" (XI 1945). W 1946 wuńdźe jeho kniha „Droga wielkiej odnowy"; po Piotrowskim při pisanju pomhaše Stachnjuk, po Tomasiewiczu tutu knihu napisa Stachnjuk a jenož wuńdźe pod mjenom Felczaka.

Felczak jako prezident Doglědaceje rady Wudawatelskeho towarstwa „Zryw" hromadźe z F. Widym pomhaše we wudawanju powójnskich knihow Stachnjuka, tj. Walki o zasady a Człowieczeństwa i kultury. Felczak pomhaše Stachnjukej dóstać dźěło w „Ilustrowanym Kurjerje pólskim", hdźež tón publikowaše pod pseudonymom dr. Mieczkowski; wobdźělowaše so tež w druhim časopisu wudawanym wot Felczaka a Widego — „Zrywje". Kaž pisa M. Piotrowski, kontakt ze Stachnjukom dósta dźakujo Widy-Wirskemu a měješe na njeho sylny wpływ, zawinujo wotchadźenje wot „nahladow chrysćijansko-towaršnostnych". Wo sylnej inspiraciji ze skutkami Stachnjuka pomjenuju tež druzy awtorojo. Sam Stachnjuk nje wopytaše jeho jako čłona Zadrugi.

Mandźelski z Annu Kaptur rodź. Grońska (naroźena 8. III 1905), kotraž měješe syna z prjedawšeho mandźelstwa — Bogdana, kotrehož Felczak adoptowaše. Měješe štyrjoch bratow: Franciszka, Kazimierza, Wiktora a Wacława; třo prěni so zhubichu z rukow Němcow w času 1939–1945.

Zemrě 3. VII 1946 na cyrózu, wopušćiwo špital na swoju próstwu. Jeho bratr Wacław (1916–1993, wojak AK, historikar) a po nim dźěl historikarjow tukałužeše, zo bu w puću brutalnje zbity z inspiracije Wěstotneho zarjadnistwa, a to bě přičina smjerće. Motiwom měješe być prócowanje k zdźerženju wěsteje wobmjezowaneje awtonomije, samo w ramiku systema. Pochowany na kóšty stata w Bydgoszczy. Pomjenowany pozemrowy Křižom Grunwalda II. klassy.

Literatura

Frazik W. Emisariusz wolnej Polski. Biografia polityczna Wacława Felczaka (1916–1993), Kraków 2013.

Grott B. Religia, cywilizacja, rozwój. Wokół idei Jana Stachniuka, Kraków 2003.

Kunert A. K. Felczak Zygmunt [w:] Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1944, t. 1, Warszawa 1987.

Langrod J. S. Felczak Zygmunt [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 6, Wrocław 1989.

Osiński K. Jan Stachniuk (1905–1963) — bydgoski epizod w powojennych dziejach ideologa Zadrugi [w:] Kronika Bydgoska, t. 22, 2000.

Piotrowski M. Służba idei czy serwilizm? Zygmunt Felczak i Feliks Widy-Wirski w najnowszych dziejach Polski, Lublin 1994.

Ran-Rokicki Lech Znałem Zygmunta Felczaka, „Tygodnik Płocki" nr 50, 11. XII 1988.

Rosołowski M. Zryw [w:] Encyklopedia Białych Plam, t. XVIII.

Tomasiewicz J. Po dwakroć niepokorni. Szkice z dziejów polskiej lewicy patriotycznej, Łódź 2014.

Opr. Mariusz Dymek