Widy-Wirski Feliks Teodor („Jakub", „Rosław")

Feliks Teodor Widy, syn Józefa a Matyldy rodź. Kleczko, naroźił so 11. VII 1907 we Lwowje. Nan bě měrjak, mać zemrě na tuberkulozu, hdyž bě hišće wokmuče (1908). Nan so podruhe zwjaza z Halinu Ryżewicz. Z toho mandźelstwa pochadźeše bratr Władysław.

Powšitkownu šulu absolwowaše w domjacych wuměnjenjach.

Wuči so w gymnaziju w Strzyżowje. W 1922 přesydli so ze swójbu do Grudziądza, hdźež słušeše do Zwjazka pólskeho skawtstwa, a pozdźišo do Brodnicy, hdźež zakónči gymnazij (1925 matura).

W lěće 1925 započa studije na Uniwersiteće w Poznanju, lěkarski wotrjad. W lěće 1931 dosta diplom dr. mediciny.

W 1925 sta so čłonom Organizacije narodneje młodźiny. W 1927, jako wuslědk zjednoćenja z druhimi skupinami, kotraž bě přetworjena do Zwjazka pólskeje demokratiskeje młodźiny, bu zaćahnjeny do skupiny tak mjenowaneho „Zet-u" abo Bratrowskeho koła, wnutřneje a elitarneje skupiny. Na zemi Poznanskeho uniwersita bu wuzwoleny za prezidenta ZPMD, kotružtu funkciju wukonjaše hač do 1930. W tym času so zezna z J. Stachniukom, tež čłonom ZPMD (1928). W akademiskim lěće 1929/1930 bu wuzwoleny za prezidenta wukonjowanskeho wotrjada wyšich šulow ZPMD w Poznanju. Wukonjaše tež funkciju redaktora časopisa ZPMD w Poznanju „Žiwjenje uniwersitne". Pod kónc 1929 podejma lěkarsku praktiku w Zawodźe za duchownje chorych w Owińskach.

Wot nazymy 1928 započa sobudźěło z Wotrjadom za bjezpječnosć Wojewodskeho zarjada, kotrež přetorhnył w 1930, hdyž přestał być prezidentom ZPMD.

W 1930 napisa „Idejne prudy w Akademiskej Republiki: pomjatkowanja a wopomnjenja", wudate přez Poznanski wokrjes Zwjazka pólskeje demokratiskeje młodźiny wyšich šulow R. P.

Na přełomje 1931–1932 absolwowaše wojensku słužbu we Šuli sanitarnych podchorążych we Waršawje. Po tym přidźěleny do 58. pulka pěchoty w Poznanju, ze stopnjom kapral podchorąży, pomocnik lěkarja. Zhromadnje absolwowaše lěkarsku praktiku w klinice gynekologisko-pološniskej a w chirurgiskej klinice.

Někotre tydźenje bydleše w Pucku, zo by so po tym přesydlił do Poznanja, hdźež dźěłaše jako lěkar w Centerumje zdrowja. W 1932 podejma dźěło w Gynekologiskej špitali socialneho zawěsćenja w Poznanju.

W 1932 přistupi k Organizaciji syndikalistiskich rjadow; z přihladom na radikalizm bu organizacija rozpušćena přez měšćanske staršstwo.

Po roztorhanju w Zet sobutwori Komitet třoch, podawaše swoje słužbnje bydleńko za dźěła redakcije časopisa „Ze swěta" a pomhaše w jeho kolportažu přez sobudźěło z Organizaciju dźěłaćerskich rjadow. Pak red. Kowalewski, kotrehož wobwinjowachu wo sobudźěłowanje z II wotrjadom generalneho štaba, přestał wudawać tutón časopis.

Wot 1933 skutkuje w Kole młodych lěkarjow. Wot 1935 hač do wubuchnjenja wójny wjedźe prywatnu gynekologisku praktiku.

Bě sobuzałožerjom organizacije zwjazaneje z ludowym ruchom — Pólskeje akademiskeje ludoweje młodźiny, kotraž pak so spěšnje rozpadnu. Bě prezidentom Narodneje robotniskeje partije-Lěwicy, kotraž bě přetworjena do Narodneho Stronnictwa Pracy (St. Mroza), a bu wuzwoleny za čłona wojewodskeho zarjada, a pozdźišo za prezidenta měšćanskeho zarjada w Poznanju. W 1935 započa sobudźěło z prezidentom Poznanja E. Więckowskim, kotrež wobsteješe w sobudźěłowanju z zarjadami w cilu wobrony před šěrjenjom so komunizma a w podawanju informacijow wo náładach. Nosi přimjeno „Jakub".

W samsnym lěće pomha při wudaću a piše předmołwu k knize J. Stachniuka „Heroiczna Wspólnota Narodu (Kapitalizm epoki imperializmu a Polska)". Pozdźišo so prócowaše swoju rólu w tym pomjeńšić, twjerdźo, zo dźěl naklada zniči a zo jenož dźěl předmołwy bě jeho awtorstwa. Hačrunjež na př. S. Łoza jemu připisuje samo sobuawtorstwo tuteje knihi.

Pod kónc 1935 započa skutkować w Zwjazku najemnikow a podnajemnikow RP, staje so čłonom wojewodskeho zarjada.

W 1936 bě předsydom Zwjazka rezerwistow za poznanski wokrjes.

W 1938 bu zajaty, z wobwinjenjom wo aborciji a zawinowanju smjerće žony. Z aresta wupušćeny po intervenciji wojewody Maruszewskeho. Wotsudźeny na 1 lěto jastwa, podał próstwu wo kasaciju wuhrozby, pak wubuchnjenje wójny přetorhnył běh naležnosće.

24. VIII 1939 dosta přidźělenje, jako podporučnik rezerwy, k Sefej sanitarnemu 18. divizije pěchoty a jědźe do Łomże, hdźež bě lěkar referent. Po smjerći šefa sanitarneho přewza jeho funkciju. 15. septembra ranjeny w nohu pad do němskeje płoneje (Zambrów). Po wotćahu Němcow poda so do Białegostoku, a z tamtud do swójby žony do Kobrynja. Wottam poda so do Wilna, hdźež chcyše podejmać dźěło jako lěkar; po přewzaću města přez Litawcow poda so ze swójbu do Kowna, a po tym do Tallina. W XII 1939, při próbje přechodźenja přez promjowak do Stokholma, bu zadźeržany a pósłany do jastwoweho lěhwa w Stargardźe. W III 1940 pósłany do lěhwa Gross-Born, wottud jako civilist bu sankto-wozjewjeny do Generalneho Gubernatorstwa, wottud Gestapo jeho wotsała na Pawjak. Dźakujo so lěkarskim dokumentam wuhotowanym we Wilnje w VI 1940 bu wupušćeny.

Po registrowanju so w Lěkarskej koromje, w lěće 1940 dosta dźěło lěkarja w Ambulatoriju waršawskeho Socialneho zawěsćenja. Spočatk jako domjacy lěkar, a po tym jako gynekolog. Wjedźe tež prywatnu lěkarsku praktiku w domje. Wot 1941 wužiwa wopačne dokumenty na mjeno Wirski.

Wot 1940 wobnowi kontakt z Janom Stachniukom.

Wot 1941 pomha wudawać časopis „Sprawa", zwjazany ze Zwjazkom pólskich syndikalistow „Wolność i Lud", hdźež měł tež pisać.

W 1942 po zetkanju z Z. Felczakom sta so čłonom prezidija Hłowneho zarjada Stronnictwa Pracy, a po roztorhanju Stronnictwa Zrywu Narodowego.

Wot 1942 zhromadnje z Felczakom wudawataj časopis „Zryw"; pod přimjenom Grabski wuda brošuru „Zarys ekonomii. Wykład popularny, Warszawa 1935".

29. VI 1943 bu zadźeržany w podnajimanym gabineće přez Gestapo, bu wupušćeny.

Wodtorhnył so wot zwiskow z Zadrugu, pomjenšujo samo wuznam swojeje předmołwy do „Heroicznej Wspólnoty Narodu", jednoho z dźěłow J. Stachniuka — „někotre frazow bjez wuraza". Hačrunjež hišće w 1946 lěće bu wobwinjowany, zo sobudźěła ze Zadrugu, na př. přez stajenje na wólbnych lisćinach čłonow Zadrugi a Zrywu (Celica, Tilgner) a zo w časopisu Zryw staja teksty w „zadružnym stilu". Móhłe to być jenož bjeznožne wobwinjenja abo elementy boja wo nawodnistwo w Stronnictwje Pracy. Po B. Grotću Stachniuk jeho njemamješe za čłona Zadrugi. Sobudźěłaše pak ze Stachniukom; sćěh toho je samo přihotowany přez Stoigniewa konspekt „Ideograf" a nadźije, zo z pomocu Widego porad’ se wobnowić wudawanje „Zadrugi". Kontakty ze zadružanami přetorhny — po B. Stępińskim hakle po zeznaću memoranduma směrjeneho přez Stachniuka k W. Gomułki. Njehladajo na to, to bě Widy, kiž zawinowa zasydlenje wuchorjeneho Stachniuka do leczerneho zawoda w Radości (dźensa wotrjad Waršawy).

Hdyž wubuchnje powstaće, Widy pomha twarić barikady a so staje za lěkarja 3. kompanije zgrupowanja „Bartkiewicz" I wobwoda „Radwan AK" — wojowaše tam w składźe Zgrupowanja kompanija zestajana na zakładźe wojakow KPN, kotraž wobranjowaše Towarzystwo kredytowe pozemkowe při ul. Kredytowej — a w špitali Sanitariata Wokrjesa Waršawskeho AK „Bakcyl". Měł wojować při ul. Wilczej, po tym wobranjować Politechniku. Po powstaću wuńdźe ze Waršawy z ciwilnym ludom — skrywaše so w Podkowje Leśnej Zachodniej zhromadnje z Z. Felczakom. 30. nowembra 1944 wotměje so z jeho wobdźělenjom w Milanówku konferenca skutkowarjow „Zrywa", na kotrejž připóznachu PKWN jako jenu legalnu mocojstwo a so wupowědźichu za sobudźěło z komunistiskej PPR. Dwaj měsacaj pozdźišo nawodnistwo zjawi organizaciju, Felczak a Widy w lisće Sekretariatej KC PPR z 10. februara 1945 namjetowachu wobnowjenje SP na zakładźe Stronnictwa Zrywu Narodowego. 19. I 1945 so wróći do Waršawy.

Skrywaše w času wójny Židow — aktiwistku PPR Poswolsku „Dorota" a jeje muža, a organizowaše wopačne dokumenty za Židow. Po wójnje wuznamjenjeny medalom Sprawiedliwy Wśród Narodów Swěta.

12. II 1945 bu mjenowany za wicewojewodu poznanskeho, mjenowanjeju buchu wupisane na mjeno Widy-Wirski. 06. VI 1945 bu wojewodu Poznanja. Z ramjenja KPN sydaše we mocojstwjach Zwjazka wobdźělnikow zbrojneho boja za samostatnosć a demokratiju, je tež čłonom Hłowneho zarjada Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.

W 1945 měł deklarować chcyše přistupić do PPR, ale bu směrjeny do SP, zo by zorganizowa nowe Stronnictwo Pracy, konkurenčne wobjmu skupinje K. Popiela. Wustupujace w literaturje pod mjenom Stronnictwo Pracy „Zryw". Po zjednoćenju wobeju skupinow zastupi do Hłowneho zarjada. Po smjerći Z. Felczaka a wotjězdźe K. Popiela bu wuzwoleny za prěnjeho wiceprezidenta Hłowneho zarjada SP, a wot 25. VIII 1946 za prezidenta.

1945 wuńdźe jeho kniha „Pólska a rewolucija"; jako twjerdźi J. Tomasiewicz, dźěło napisane wot J. Stachniuka, a „wozjewjene pod mjenom Widego". B. Grott spomina Stachniuka jako njeoficialneho sobuawtora.

9. VIII 1946 z dekretom prezidenta KRN bu mjenowany za wiceministra Ministerstwa informacije a propagandy w knježerstwje J. Cyrankiewicza (hač do 11. 04. 47). W 1947 bu Podsekretarjom Stata w Ministerstwje kultury a wuměłstwa (hač do 2. IV 1948), zo by přewzał funkciju Podsekretarja Stata w Min. žeglugi hač do 14. VII 1950. 4. IX bu hłownym direktorom Statneho zawoda lěkarskich wudawatelstwow.

10. X 1949 woda funkciju generalneho sekretara a wuńdźe z SP. Z ramjenja SP bě posłom w Krajowej Radźe Narodowej, a tež posłom na sejm w lětach 1947–1950.

Zadźeržany 2. XII 1952 z wobwinjenjom wo sobudźěłowanje z organami bjezpječnosće w Poznanju w lětach 1934–39, wupušćeny z aresta w XII 1954. 22. X 1955 slědźenje bu zakónčene, 14. XI 1955 wiceprokurator Generalneje prokuratury wobtwierdźił zakónčenje. Bu direktorom Statneje klinikalneje špitala nr. 2 we Waršawje, podejma wědomostne dźěło — habilitaciju, a po tym dosta poziciju etatoweho docenta. W VI bu zastupnikom wědomostneho sekretara Wotrjada VI mediciskich wědow PAN.

Wot V 1961 wiceministrom zdrowja a socialneje opieki hač do 1964. A po wotwołanju w lětach 1965–70 bu nawodu wědomostneje stacije PAN w Parisu, ze kotrymž bě zwjazany titul profesora, kotryž dosta. Wotwołany 31. X 1970. W 1964 bu wicepředsydom wukonjowanskeho komiteta Swětoweje organizacije zdrowja. Wot 1971 do 1981 direktor Hłowneje lěkarskeje biblioteki; 1973 mjenowany za narodneho profesora, w 1978 plnomocnikom za prašenja wědomostneje mediciskeje informacije.

W 1956 přistupi k PZPR a bu posłom na sejm 1957–65.

Wot 1933 mandźelski z Martu rodź. Wołyncewicz (naroźena 31. V 1911 Kobryń). Dwoje dźěći: Krystyna Widy-Kierska (1. I 1936) — lěkarka, docentka w Instituće onkologije, a Rosław (14. VII 1944) — lěkar mediciny, spec. epidemiologija.

Zemrě 15. I 1982 we Waršawje, pochowany na Powązkach.

Wuznamjenjenja:

Kśiž wótrych (1944, 1945)

Kśiž Grunwalda III kl. (1945)

Kśiž partyzantski (1946)

Kśiž komandorski orderu wobnowjenja Pólskeje (1946); Medal zwjećestwa a swobody (1946)

Sztandar Pracy I kl. (1959)

Wuznamjenjenje čestne „Za zasłužby za rozwoj Wojewódstwa poznanskeho" (1964)

Kśiž komandorski orderu wobnowjenja Pólskeje z hwěznku (1964)

Medal XXX-lětnistwa PRL (1974)

Wuznamjenjenje „Zasłužny dźěłaćer kultury" (1975)

Wuznamjenjenje zasłužneho dźěłaćerja słužby zdrowja (1976)

Bronzowy medal „Za zasłužby za wobornsć kraja" (1979)

Kśiž Armii Krajoweje (1981)

Sprawiedliwy Wśród Narodów Swěta

Bibliografija:

Archiwalia:

IPN BU 01251/284 D

IPN BU 0330/264

IPN BU 01974/356/J

IPN BU 00231/153/1

Literatura:

Grott B., Religia, cywilizacja, rozwój. Wokół idei Jana Stachniuka, Kraków 2003.

Piotrowski M., Służba idei hač serwilizm? Zygmunt Felczak i Feliks Widy-Wirski w najnowšich dźějach Polski, Lublin 1994.

Tomasiewicz J., Po dwakroć niepokorni. Szkice z dźějow polskiej lewicy patriotycznej, Łódź 2014.

Rosołowski M., Zryw [w:] Encyklopedia Białych Plam t. XVIII.

Internet

http://www.1944.pl/powstancze-biogramy/feliks-widy,48181.html

Publikacije:

Prądy ideowe w Rzeczypospolitej akademickiej: spostrzeženia i uwagi, Poznań 1930.

Rozważania na temat přiszłej Polski i projekt utworzenia Narodowej Wspólnoty Tworzącej, Warszawa 1942; na wobalku Zarys ekonomji: wykład popularny / W. Grabski.

Polska i rewolucja, Poznań 1945.

Zbiór wykładów wygłoszonych na kursie szkoleniowym w Urzędzie Wojewódzkim Poznańskim, Poznań 1946.

Z zakładnych zagadnień historii medycyny: próba wstupa do naukowej historii medycyny, Warszawa 1959.

Perspektywiczne potrzeby rozwoju nauczania i nauk medycznych w Polsce: w świetle uchwały XI plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Dźěłaćerskej, Warszawa 1963.

Diagnostyka szyjki macicy, 1964.

Rak szyjki macicy w świetle zadań masowej profilaktyki (sobuawtor), Warszawa 1961.

Szlakiem wyzwolenia — z historii wojskowej organizacji konspiratiwnej KPN, Warszawa 1974.

Automatyzacja procesów biblioteczno-informacyjnych: rozrjeki pilotowe w Głównej Bibliotece Lekarskiej — Centrum Naukowej Informacji Medycznej, Warszawa 1976.

Wspomnienia wojewody / Feliks Widy-Wirski. Warszawa 1980.

Szlakiem wyzwolenia: wspomnienia.

Wobdźěłał Mariusz Dymek